CASE OF VASILIAUSKAS v. LITHUANIA

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.ms.gov.pl [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.ms.gov.pl [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

WIELKA IZBA

SPRAWA VASILIAUSKAS przeciwko LITWIE

(Skarga nr 35343/05)

WYROK

STRASBURG

20 października 2015 roku

Ten wyrok jest ostateczny. Może podlegać korekcie wydawniczej.

W sprawie Vasiliauskas przeciwko Litwie,

Europejski Trybunał Praw Człowieka, zasiadając jako Wielka Izba w składzie:

Dean Spielmann, Przewodniczący,

Josep Casadevall,

Guido Raimondi,

Mark Villiger,

Isabelle Berro,

Işıl Karakaş,

Ineta Ziemele,

Khanlar Hajiyev,

Dragoljub Popović,

András Sajó,

Ann Power-Forde,

Nebojša Vučinić,

Paulo Pinto de Albuquerque,

André Potocki,

Ksenija Turković,

Egidijus Kūris,

Jon Fridrik Kjølbro, sędziowie,

i Erik Fribergh, Kanclerz,

Obradując na posiedzeniu zamkniętym w dniu 4 czerwca 2014 roku,

Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 35343/05) przeciwko Republice Litwy, wniesionej do Trybunału na podstawie Artykułu 34 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności („Konwencja”) przez obywatela Litwy, Pana Vytautasa Vasiliauskasa (“skarżący”), w dniu 30 lipca 2005 roku.

2Skarżący, któremu przyznana została pomoc prawna z urzędu, był reprezentowany przez Pana Š. Vilčinskasa, prawnika wykonującego zawód w Wilnie. Litewski Rząd (,,Rząd”) był reprezentowany przez swojego pełnomocnika, Panią Karolinę Bubnytė.

3Skarżący zarzucił, że skazanie za zbrodnię ludobójstwa nastąpiło z naruszeniem Artykułu 7 Konwencji, w szczególności z tego powodu, że zastosowanie wykładni rozszerzającej tego przestępstwa przez sądy krajowe nie miało podstaw w prawie międzynarodowym.

4Skarga została skierowana do Sekcji Drugiej Trybunału (reguła 52 § 1 Regulaminu Sądu). W dniu 16 czerwca 2009 roku Przewodniczący Sekcji zdecydował o zakomunikowaniu skargi Rządowi.

517 września 2013 roku Izba Sekcji Drugiej w składzie: Guido Raimondi, Danutė Jočienė, Peer Lorenzen, Dragoljub Popović, Işıl Karakaş, Nebojša Vučinić oraz Paulo Pinto de Albuquerque, a także Stanley Naismith, Kanclerz Sekcji, zrzekła się swojej właściwości na rzecz Wielkiej Izby, czemu żadna ze stron się nie sprzeciwiła (Artykuł 30 Konwencji oraz reguła 72).

6Skład wielkiej Izby został ustalony zgodnie z przepisami Artykułu 26 §§ 4 i 5 Konwencji oraz reguły 24.

7Skarżący i Rząd przedstawili dalsze obserwacje co do dopuszczalności skargi i jej meritum na piśmie.

8Dodatkowo w niniejszej sprawie wypowiedziała się strona trzecia, Rząd Federacji Rosyjskiej, a Przewodniczący Wielkiej Izby wyraził zgodę na jej przystąpienie do sprawy w procedurze pisemnej (Artykuł 36 § 2 Konwencji i reguła 44).

9Publiczna rozprawa odbyła się w Gmachu Praw Człowieka w Strasburgu 4 czerwca 2014 roku (reguła 59 § 3).

Przed sądem stawili się:

(a) w imieniu Rządu Pani K. Bubnytė, Ministerstwo Sprawiedliwości, Pełnomocnik,

Pani L. Urbaitė, Ministerstwo Sprawiedliwości, Adwokat,

Pan W. A. Schabas, Uniwersystet Middlesex, Adwokat,

(b) w imieniu skarżącego Pan Š. Vilčinskas Adwokat.

Sąd wysłuchał oświadczeń Pani Bubnytė, Pana Schabas oraz Pana Vilčinskas, jak również ich odpowiedzi na pytania zadane przez Sędziów Power-Forde, Ziemele, Pinto de Albuquerque, Sajó, Spielmann, Turković i Vučinić.

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

10Skarżący urodził się 21 października 1930 roku i mieszka w Tauragė.

A. Streszczenie podłoża historycznego

1123 sierpnia 1939 roku Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (dalej określany jako “ZSRR”), na którego czele stał Józef Stalin, podpisał pakt o nieagresji z Niemcami, pod władzą Adolfa Hitlera (“Pakt Ribbentrop - Mołotow”). W ramach sekretnego protokołu dodatkowego, przyjętego przez strony tego samego dnia, ze zmianami z dnia 28 września 1939 roku i 10 stycznia 1940 roku, Litwa i pozostałe kraje bałtyckie zostały przypisane do radzieckiej sfery wpływów w razie ,,reorganizacji terytorialnej i politycznej” tych wówczas niepodległych państw. Po niemieckiej inwazji na Polskę 1 września 1939 roku i następnie początku II Wojny Światowej ZSRR zaczął wywierać wyraźną presję na rządy państw bałtyckich dążąc do przejęcia kontroli nad tymi krajami zgodnie z Paktem Ribbentrop – Mołotow i jego protokołem dodatkowym.

12Po ultimatum w sprawie zaakceptowania stacjonowania nieokreślonej liczby żołnierzy radzieckich w państwach bałtyckich, 15 czerwca 1940 roku armia radziecka dokonała inwazji na Litwę. Rząd litewski został odsunięty od sprawowania władzy, a nowy rząd został uformowany pod kierownictwem komunistycznej partii ZSRR, jedynej partii politycznej w ZSRR. W dniu 3 lipca 1940 roku ZSRR dopełnił aneksji Litwy poprzez przyjęcie aktu przyłączającego Litwę do ZSRR oraz nadanie Litwie nazwy “Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka” (zwanej dalej “LSSR”). W 1941 roku terytorium było okupowane przez wojska nazistowskich Niemiec. W lipcu 1944 roku na terytorium Litwy zostały przywrócone rządy radzieckie (zobacz Kuolelis i Inni przeciwko Litwie, nr 74357/01, 26764/02 i 27434/02, § 8, 19 lutego 2008 roku, a także Ždanoka przeciwko Łotwie [GC], nr 58278/00, §§ 12 i 13, ETPCz 2006‑IV).

13Na Litwie rozpoczął działalność narodowy ruch partyzancki. Celem zbrojnych jak i nieuzbrojonych sił oporu było wyzwolenie i przywrócenie niepodległej Litwy. W 1949 roku została sformowana ogólnopartyzancka organizacja - Ruch Walki o Wolność Litwy (Lietuvos laisvės kovos sajūdis (“LKKS”)). 16 lutego 1949 roku organizacja przyjęła deklarację, na mocy której Rada LKKS była “najwyższą władzą państwową, kierującą narodowym ruchem politycznym i wojskowym w celu odzyskania wolności” (aukščiausias tautos politinis organas, vadovaująs politinei ir karinei tautos išsilaisvinimo kovai)”. Radzieckie struktury represyjne: NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, Narodnyy Komissariat Vnutrennikh Del), MGB (Ministerstwo Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Ministerstvowo Gosudarstvenoj Bezopastnosti) oraz inne organy starały się stłamsić opór. System organizacji represyjnych był wielokrotnie reorganizowany. Większość dowodzących i pracowników operacyjnych tych struktur stanowili nie-Litwini wysłani na Litwę z ZSRR. W latach 50-tych ruch partyzancki został stłumiony przez władze radzieckie, jednakże poszczególne formacje partyzanckie funkcjonowały jeszcze po roku 1953, w którym to roku lider LKKS został schwytany i zamordowany.

14Litwa odzyskała niepodległość 11 marca 1990 roku. Oficjalnie została uznana przez ZSRR 6 września 1991 roku. Rosyjskie wojska opuściły teren Litwy 31 sierpnia 1993 roku.

B. Kariera skarżącego w MGB i jego skazanie za ludobójstwo

1Status skarżącego w MGB Litewskiej SSR

15Rząd dostarczył do Trybunału kopie dokumentów z Litewskiego Archiwum Specjalnego (Lietuvos ypatingasis archyvas), świadczących o służbie skarżącego w MGB Litewskiej SSR. Dokumenty są w języku rosyjskim i zostały przetłumaczone na litewski przez tłumacza Prokuratury Okręgowej w Kownie. Wydaje się, że na podstawie tych dokumentów prokurator wniósł akt oskarżenia przeciwko skarżącemu w 2001 roku (zobacz paragraf 29 poniżej). Dokumenty ujawniają następujące informacje.

16W latach 1950 – 1952 skarżący studiował w szkole MGB Litewskiej SSR w Wilnie.

178 kwietnia 1952 roku skarżący został zatrudniony jako asystent agenta operacyjnego, a od 15 września 1952 roku pracował jako agent operacyjny w okręgu Šakiai w jednostce MGB LSSR. Od dnia 1 lipca 1953 roku skarżący pracował jako starszy specjalista do spraw operacyjnych w MGB, a następnie w KGB.

18Protokół spotkania członków partii komunistycznej jednostki MGB okręgu Šakiai z dnia 2 marca 1953 roku wskazuje, że było ono poświęcone dyskusji o ,,decyzjach Centralnego Komitetu ZSRR i poleceniach płynących od radzieckiego i litewskiego MGB dotyczących eksterminacji nacjonalistycznych elementów w okręgu [Šakiai]”. Protokół ujawnia również, że członkowie MGB okręgu Šakiai nalegali na “zlikwidowanie bandyckiego i nacjonalistycznego podziemia” w najbliższej przyszłości. Okręgowa jednostka partii komunistycznej została zmobilizowana do większego zaangażowania w uświadamianie mieszkańców co do “walki przeciwko bandytom i podziemiu nacjonalistycznemu”. Z protokołu wyłania się również pogląd skarżącego, że ,,ich [jego jednostki MGB] celem była eksterminacja bandytów, tych, którzy im pomagają oraz ich kontaktów tak szybko, jak to tylko możliwe”.

19Z protokołu spotkania członków partii komunistycznej okręgu Šakiai MGB, które odbyło się dnia 18 września 1953 roku wynika, że skarżący przy tej okazji wygłosił mowę na temat “walki przeciwko nacjonalistycznemu podziemiu”. Skarżący twierdził, że jak dotąd “nie odniósł sukcesu w wykryciu wszystkich członków nacjonalistycznych ugrupowań w rejonie mu przydzielonym”. Według poglądu skarżącego “jeżeli każdy komunista, każdy członek jego grupy [MGB] zacznie dokładniej wykonywać swoje obowiązki, mogą uzyskać dobre rezultaty w walce przeciwko nacjonalistycznemu podziemiu”.

20Podczas spotkania członków partii komunistycznej jednostki MGB okręgu Šakiai, które odbyło się dnia 4 listopada 1953 roku, skarżący został opisany jako osoba, która osiągnęła dobre wyniki w swojej pracy.

21Dnia 23 grudnia 1953 roku skarżący został członkiem Partii Komunistycznej Związku Radzieckiego. Protokół spotkania członków partii komunistycznej jednostki MGB okręgu Šakiai wskazuje, że przełożeni skarżącego scharakteryzowali go jako osobę zdyscyplinowaną, świadomą politycznie i mającą dobre wyniki w pracy. Przełożeni zaakcentowali, że wstąpienie w szeregi “wspaniałej Partii Komunistycznej” zobowiązało skarżącego do “podnoszenia jego świadomości politycznej, studiowania historii partii komunistycznej w jego walce z różnymi wrogami oraz do pozostawania w ciągłej gotowości”.

22W 1964 roku skarżący uzyskał kwalifikacje prawnicze w Akademii KGB im. Feliksa Dzierżyńskiego.

23Od 1967 roku do momentu przejścia na emeryturę z przyczyn zdrowotnych w 1975 roku skarżący pracował jako dyrektor departamentu KGB w rejonie Jurborka.

24Wedle rejestru służby skarżącego, podczas dwudziestopięcioletniej służby w MGB (KGB), był nagradzany, odznaczany lub otrzymał pochwałę co najmniej 24 razy. Podczas swojej służby w MGB i KGB awansował do rangi podpułkownika (papulkininkis).

2Operacja schwytania lub zabójstwa partyzantów J.A. i A.A.

25Dnia 2 stycznia 1953 roku skarżący wziął udział w operacji przeciwko dwóm litewskim partyzantom, braciom J.A. i A.A., którzy ukrywali się w lesie w okręgu Šakiai. M.Ž., współoskarżona wraz ze skarżącym o ludobójstwo, dostarczyła radzieckim władzom informacje o miejscu pobytu partyzantów. Operacja schwytania lub zlikwidowania partyzantów została zaplanowana. Brało w niej udział kilku żołnierzy i skarżący. Podczas próby schwytania J.A. oraz A.A. stawiali opór poprzez otwarcie ognia przeciwko oficerom MGB i radzieckim żołnierzom. Partyzanci zostali postrzeleni i zabici.

26W dniu operacji, tj. 2 stycznia 1953 roku, przewodniczący jednostki MGB okręgu Šakiai sporządził projekt raportu dla swojego przełożonego – przewodniczącego okręgu kowieńskiego MGB, w którym wspomniano o przyczynieniu się skarżącego do sukcesu operacji, podczas której “zostało zlikwidowanych dwóch bandytów”, poprzez co zasłużył na pochwałę (užsitarnavo paskatinimą).

27Dnia 1 września 1953 roku przewodniczący jednostki MGB okręgu Šakiai napisał do Ministra Spraw Wewnętrznych Litewskiej SSR informując go, że w dniu 2 stycznia 1953 roku skarżący oraz oficerowie MGB zlikwidowali “dwóch członków nacjonalistycznej bandy [J.A. i A.A.]”. Zaproponował nagrodzenie skarżącego za tą operację. Akta służby skarżącego wskazują, że dnia 15 września 1953 roku skarżący otrzymał pochwałę oraz premię w wysokości 500 rubli.

28Dnia 10 grudnia 1971 roku przewodniczący Rady Wykonawczej okręgu Šakiai zaznaczył, że bracia J.A. i A.A. należeli do “burżuazyjnej zbrojnej nacjonalistycznej bandy” w okresie powojennym i w roku 1953 zostali zastrzeleni jako jej członkowie.

3Skazanie skarżącego za ludobójstwo

(a) Akt oskarżenia

29Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości Prokuratura Okręgowa w Kownie, w kwietniu 2001 roku, rozpoczęła śledztwo w sprawie śmierci braci J.A. i A.A. We wrześniu 2001 roku prokurator oskarżył skarżącego oraz M.Ž. o ludobójstwo, zgodnie z Artykułem 71 § 2 ówcześnie obowiązującego Kodeksu karnego (zobacz paragraf 52 poniżej). Prokurator uznał za udowodnione, że od 15 września 1951 roku[1] skarżący służył jako agent operacyjny w oddziale LSSR MGB w regionie kowieńskim, okręg Šakiai. Wiedział, że “głównym celem LSSR MGB była fizyczna eksterminacja części ludności litewskiej należącej do separatystycznej grupy politycznej (atskira politinė grupė), mianowicie partyzantów litewskich, uczestników ruchu oporu wobec radzieckiej okupacji”. “Skarżący aktywnie uczestniczył w realizacji głównego celu LSSR MGB poprzez zabójstwa niektórych obywateli litewskich należących do wyżej wymienionej grupy politycznej”. Według prokuratora wina skarżącego została udowodniona poprzez akta jego służby (tarnybos kortelė), pochwałę skarżącego przez przełożonego za jego wytrwałość w egzekwowaniu poszukiwań, nadzór nad operacją oraz osobisty udział w schwytaniu bandytów (pareikšta padėka už atkaklumą pravedant agentūrines-tyrimo priemones, vadovavimą operacijai, asmeninį dalyvavimą sulaikant banditus). Dowody przedstawione przez prokuratora zawierały zeznania świadków, protokoły spotkań MGB okręgu Šakiai, które zostały uzyskane od Litewskiego Archiwum Specjalnego (Lietuvos ypatingasis archyvas) oraz Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy (Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras) i tłumaczenia tych dokumentów, które zawierały wzmianki o skarżącym, zadaniach, do których został wyznaczony w związku z likwidacją bandytyzmu, osobach bandytom towarzyszących oraz osobach kontaktowych. Inne dowody zawierały raporty [MGB] o likwidacji bandytów J.A. i A.A.

(b) Wyrok sądu

30Wyrokiem z dnia 4 lutego 2004 roku Sąd Okręgowy w Kownie stwierdził, że zebrane dowody były wystarczające do uznania skarżącego za winnego przestępstwa ludobójstwa. Na podstawie zeznań świadków, pisemnych dowodów dostarczonych przez Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy oraz wyjaśnień skarżącego i współoskarżonego M.Ž. sąd ustalił, że J.A. i A.A. należeli do 37 jednostki partyzanckiej rejonu Tauras. Sąd zauważył, że informacje zawarte w aktach sprawy dały podstawę do konkluzji, że w celu skompromitowania braci partyzantów władze radzieckie rozpowszechniły fałszywe informacje, z których wynikało, że J.A. i A.A. zdezerterowali z jednostki partyzanckiej i ukrywali się samotnie, w wyniku czego nie mieli kontaktu z partyzantami. Te oskarżenia były nieprawdą. W rzeczywistości, partyzanci, w tym bracia J.A. i A.A., działali w małych grupach w celu uniknięcia eksterminacji przez Sowietów. W końcu nie było żadnych wiarygodnych dowodów w sprawie, które podważałyby twierdzenia, że J.A. i A.A. ‘‘byli członkami zorganizowanego oporu i należeli do grupy politycznej”. Sąd odnotował również zeznania świadka o tym, że bracia ukrywali się w lesie od 3 do 4 lat i że jego rodzina zaopatrywała ich w jedzenie.

31Odnośnie do skarżącego sąd zauważył, że od dnia 15 września 1951 roku pracował jako agent operacyjny w MGB Litewskiej SSR i “znał główny cel tego ministerstwa, którym była fizyczna eksterminacja separatystycznego ugrupowania politycznego, litewskich partyzantów, stanowiących część społeczeństwa Litwy”. W aktach MGB dwaj bracia byli sklasyfikowani jako partyzanci, członkowie zbrojnego narodowego podziemnego ugrupowania oporu (partizanai – nacionalinio ginkluoto pogrindžio dalyviai). Sąd odrzucił twierdzenia skarżącego, jakoby nie uczestniczył aktywnie w operacji schwytania i zlikwidowania dwóch partyzantów, w której ponieśli oni śmierć. Przeciwnie, w aktach oficera operacyjnego - przełożonego skarżącego stwierdzono, że jeden z bandytów został wyeliminowany osobiście przez skarżącego. Po operacji skarżący został przyjęty do partii komunistycznej i razem z M.Ž. otrzymali nagrodę finansową. Najbardziej istotne jest, że ani skarżący ani M.Ž. nie odmówili udziału w operacji zlikwidowania partyzantów. Sąd stanął na stanowisku, że wszystkie okoliczności wskazały na udział obu oskarżonych w dniu 2 stycznia 1953 roku w ‘‘fizycznej eksterminacji (zabójstwie) obywateli Litwy, którzy należeli do separatystycznego ugrupowania politycznego (atskira politinė grupė), uczestników oporu wobec sowieckiej okupacji co oznacza, że [skarżący] wziął udział w ludobójstwie”.

32Sąd Okręgowy w Kownie zauważył, że artykuł 3 Ustawy z 9 kwietnia 1992 roku “O Odpowiedzialności za Ludobójstwo Mieszkańców Litwy” przewiduje możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności karnej za ludobójstwo z mocą wsteczną.

33Sąd Okręgowy w Kownie skazał skarżącego za przestępstwo ludobójstwa na mocy Artykułu 99 Kodeksu karnego (zobacz paragraf 53 poniżej) na karę 6 lat pozbawienia wolności. Skarżący otrzymał wyrok w zawieszeniu ze względu na kwestie zdrowotne.

M.Ž. także została skazana za współsprawstwo w ludobójstwie na mocy tego samego przepisu Kodeksu karnego. Została jej wymierzona kara 5 lat pozbawienia wolności w zawieszeniu z powodów zdrowotnych.

Sąd umożliwił stronie pokrzywdzonej, M.B., córce J.A. i siostrzenicy A.A. złożenie skargi cywilnej, jednakże kwestię wysokości szkód pozostawił do rozstrzygnięcia w oddzielnym postępowaniu cywilnym.

34Zarówno skarżący jak i M.Ž. odwołali się od wyroku.

(c) Wyrok sądu apelacyjnego

35Dnia 21 września 2004 roku Sąd Apelacyjny utrzymał wyrok skazujący w mocy oraz orzekł, że wyrok ten był zgodny z prawem i należycie uzasadniony. Sąd Apelacyjny wskazał, że sąd pierwszej instancji nie stwierdził, że skarżący osobiście zastrzelił jednego z partyzantów. Faktycznie skarżący został skazany wyłącznie za wzięcie udziału w operacji zlikwidowania partyzantów jako reprezentantów grupy politycznej. Skarżący sam przyznał, co zostało udowodnione zeznaniami świadków i dokumentami, że brał aktywny udział we wspomnianej operacji, że był odpowiedzialny za M.Ž, która pokazała radzieckim władzom miejsce ukrywania się partyzantów, a także był jednym z oficerów, którzy otoczyli kryjówkę i został z M.Ž. aż do końca operacji. W wydanym orzeczeniu Sąd Apelacyjny zauważył, że skarżący, jako oficer operacyjny MGB okręgu Šakiai, który dobrowolnie pracował dla władz okupacyjnych (MGB) “dobrze wiedział, że celem tej instytucji była fizyczna eksterminacja litewskich partyzantów jako części ludności litewskiej (tikrai žinojo, kad šios įstaigos tikslas yra Lietuvos partizanų, kaip Lietuvos gyventojų dalies, fiziškas sunaikinimas)”. Będąc świadomym tego faktu skarżący, razem z innymi uczestnikami operacji, wziął osobiście udział w zabójstwie partyzantów braci J.A. i A.A. Podobnie M.Ž., jako agent MGB, również rozumiała, jakie są cele organizacji, a dostarczając jej informacje o miejscu pobytu partyzantów i wskazując MGB kryjówkę, rozumiała, że bracia zostaną wyeliminowani. Zatem oboje, skarżący i M.Ž, działali z zamiarem bezpośrednim (tiesioginė tyčia). W końcu Sąd Apelacyjny stwierdził, że w trakcie postępowania karnego przeciwko skarżącemu był on ciągle zdania, że działania władz sowieckich przeciwko litewskim partyzantom były zgodne z prawem.

36Sąd Apelacyjny odrzucił zarzut skarżącego, że definicja ludobójstwa zawarta w prawie litewskim, zgodnie z Artykułem 99 Kodeksu karnego, jest sprzeczna z definicją zapisaną w Artykule II Konwencji Narodów Zjednoczonych z 1948 roku w Sprawie Zapobiegania i Karania Zbrodni Ludobójstwa (określana dalej jako “Konwencja o Ludobójstwie”). Sąd Apelacyjny zauważył konkluzję sądu pierwszej instancji, że bracia J.A i A.A. zostali zabici za przynależność do “grupy politycznej’’. Przyjmując, że definicja zbrodni ludobójstwa z Artykułu 99 Kodeksu karnego obejmowała również grupy społeczne i polityczne, a poprzez to miała szerszy zakres niż zakreślony w Konwencji o Ludobójstwie, Sąd Apelacyjny uznał, że uwzględnienie tych grup było “uzasadnione i zgodne z rzeczywistością”. Konwencja o Ludobójstwie nie zawierała szczególnych przepisów, z których wynika możliwość szerokiej interpretacji pojęcia ludobójstwa; jednakże nie zakazywała takiej interpretacji. Pojęcie ludobójstwa zostało rozwinięte w kodeksach karnych innych państw. Sąd Apelacyjny dalej wyjaśnił, że “grupa polityczna oznacza ludzi połączonych wspólnymi politycznymi poglądami i przekonaniami, a dążenie do fizycznego wyeliminowania takiej grupy również oznacza ludobójstwo, ponieważ oznacza wolę eksterminacji części ludzi” (politinė grupė – tai žmonės, susiję bendromis politinėmis pažiūromis ir įsitikinimais, ir siekimas tokią grupę fiziškai sunaikinti taip pat reiškia genocidą, nes siekiama sunaikinti dalį žmonių)”. Sąd zaznaczył, że:

“przypisanie litewskich partyzantów, których można określić partyzanami zbrojnego ruchu oporu wobec siły okupacyjnej, do poszczególnych “grup politycznych’’, jak zostało uczynione w wyroku sądu, w istocie było jedynie względne/warunkowe i niezbyt precyzyjne. Członkowie tej grupy byli w tym samym czasie reprezentantami narodu litewskiego, to znaczy grupy narodowej. Radzieckie ludobójstwo było precyzyjnie poprowadzone w oparciu o kryterium narodowościowo-etnicznego pochodzenia mieszkańców. Oznacza to, że litewscy partyzanci mogli zostać zakwalifikowani nie tylko do grupy politycznej, ale także grupy narodowej i etnicznej, które to grupy są wymienione w Konwencji o Ludobójstwie”.

37Sąd Apelacyjny odrzucił twierdzenie skarżącego i M.Ž., że ich działania nie były ludobójstwem, ponieważ w momencie swojej śmierci bracia J.A. i A.A. nie byli partyzantami, przez co nie mogą być uznani za należących do “politycznej, społecznej ani innej grupy”:

“...Zarzuty przedstawione przez skazanego V. Vasiliauskasa i M.Ž. zawierają również oskarżenia, jakoby podczas wojny bracia J.A. and A.A. kolaborowali z niemieckimi siłami okupacyjnymi i dopuszczali się przestępstw. Poza tym w 1947 roku zdezerterowali z grupy partyzanckiej, po czym nie utrzymywali kontaktu z innymi partyzantami. W efekcie, zdaniem apelujących, J.A. i A.A. nie mogli zostać uznani za członków żadnych politycznych, społecznych lub innych grup, a działania podjęte przeciwko nim nie mogły zostać uznane za akty ludobójstwa. Ten skład jest zdania, że te argumenty zostały zasadnie odrzucone przez sąd i że sąd poświęcił im uwagę w wyroku skazującym. Oboje, V. Vasiliauskas i M.Ž., wspominają o zaświadczeniu numer 1767 Litewskiego Archiwum Narodowego z dnia 13 listopada 2001 roku. Zaświadczenie wskazuje, że w archiwum KGB znajduje się sprawa karna J.A. i że w akcie oskarżenia z tej sprawy zapisano, że w czasie gdy Niemcy okupowały Litwę J.A. dołączył do zbrojnego ugrupowania białych partyzantów; nosił broń, brał udział w zatrzymaniach, aresztowaniach i transporcie aktywnych członków radzieckiej partii i Żydów. Poza tym prowadził agitację antyradziecką i wypowiadał groźby terrorystyczne wobec komunistów, co oznacza, że popełnił przestępstwo z artykułu 581a Kodeksu karnego ZSRR [zbrodnia kontrrewolucyjna i zdrada ojczyzny]. Dnia 4 maja 1945 uciekł z więzienia i dołączył do ugrupowania partyzanckiego.

W odniesieniu do A.A. zaświadczenie wskazuje, że podczas niemieckiej okupacji służył w niemieckiej policji, a w 1944 roku zaczął życie jako człowiek wyjęty spod prawa, dołączając do zbrojnej partyzanckiej jednostki nacjonalistycznej. Zaświadczenie wskazuje także, że w roku 1947 J.A. i A.A. opuścili jednostkę partyzancką i zaczęli ukrywać się sami: nie utrzymywali kontaktów z innymi partyzantami, a na mocy rozkazu dowódcy partyzantów jednostki Tauras byli uważani za dezerterów. W odniesieniu do J.A. to samo stwierdzono w akcie oskarżenia z dnia 16 marca 1945 roku sporządzonym przez [MGB]. Poszczególne działania, o które J.A. został oskarżony, nie były wymienione. Oceniając powyższe dokumenty wydaje się, że nie zawierają danych o zaangażowaniu braci w konkretne przestępstwa przeciwko ludzkości. Co więcej, na podstawie zarzutów przeciwko J.A. jest bardziej prawdopodobne, że był on pierwotnie oskarżony o działalność przeciwko siłom okupującym [ZSRR]. W aktach nie ma danych o zaangażowaniu braci w inną działalność kryminalną. Nawet z dokumentów KGB wynika, że od 1947 roku bracia J.A. i A.A. ukrywali się “bez dopuszczania się rabunków ani przynależności do jakiegokolwiek ugrupowania [kryminalnego]’. Pismo Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy ,,Działalność konspiracyjna braci J.A. i A.A.” wskazuje, że od 1945 roku należeli do jednostki partyzanckiej numer 37... Według danych MGB okręgu Šakiai w 1949 roku [J.A. i A.A.] ciągle należeli do jednostki partyzanckiej numer 37... Później opuścili jednostkę i nie brali aktywnego udziału w kolejnych akcjach partyzanckich.

Według opinii Izby, dostarczone informacje nie wskazują, że w chwili zabójstwa J.A. i A.A. nie mogli być uznawani za litewskich partyzantów. W wyroku prawidłowo zauważono, że we wskazanym okresie partyzanci byli zmuszeni do walki w małych grupach w celu uniknięcia eksterminacji. Nawet w aktach MGB wskazano, że w lipcu 1952 roku inni partyzanci szukali możliwości spotkania z J.A. i A.A. w celu sformowania pojedynczego oddziału. Z tego powodu MGB zdecydowało o rozpowszechnieniu pogłoski, że J.A. i A.A. byli agentami MGB. Szczegółowe plany zdyskredytowania J.A. i A.A stają się oczywiste w świetle planu z dnia 12 września 1952 roku, potwierdzonego przez Dyrektora MGB okręgu kowieńskiego. Świadek A.S. zeznała, że w roku 1952 spotkała partyzantów J.A. i A.A i dostarczyła im pożywienie. Dodatkowo J.A. i A.A. dali jej zaświadczenie potwierdzające, że była osobą wspierającą partyzantów. Świadek zachowała to zaświadczenie do dzisiaj.

Dnia 18 listopada 1992 roku Prokuratura Generalna oczyściła J.A. z przypisanych mu w akcie oskarżenia z 1945 roku przestępstw. Prokurator wskazał, że od października 1944 do maja 1945 roku J.A. był bezprawnie pozbawiony wolności. W 1998 i 2002 roku Litewskie Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy przyznało pośmiertnie J.A. i A.A. certyfikat ochotniczego bojownika (kario savanorio). Fakt, że MGB uznała J.A. i A.A. za partyzantów jasno wynika z raportu z 11 czerwca 1952 roku, w którym to przewodniczący kowieńskiego MGB poinformował Ministra Spraw Wewnętrznych LSRR o podjęciu środków w celu namierzenia miejsca ukrywania się [J.A. i A.A.] w celu ich likwidacji. Okręg MGB Šakiai miał podjąć kroki w celu przyspieszenia likwidacji [J.A. and A.A.]. Wszystko to miało dowodzić, że podjęte plany miały na celu zabójstwo J.A. and A.A. jako członków zbrojnego ruchu oporu.”

(d) Orzeczenie Sądu Najwyższego

38Dnia 22 lutego 2005 roku Sąd Najwyższy, w ramach postępowania kasacyjnego, utrzymał w mocy skazanie skarżącego i M.Ž. Odnosząc się do pojęcia ludobójstwa sąd stwierdził:

“Obaj skazani podnoszą, że koncepcja ludobójstwa, o którym mowa w Artykule 99 Kodeksu karnego, jest szersza niż ta ustanowiona w Artykule II Konwencji o Ludobójstwie z 1948 roku, w związku z czym nie koresponduje z normami prawa międzynarodowego. Argument ten musi być oddalony.

Rzeczywiście Artykuł 99 Kodeksu karnego przewiduje szersze pojęcie (platesnė nusikaltimo sudėtis) przestępstwa ludobójstwa niż to w Artykule II Konwencji [o Ludobójstwie]. Wedle artykułu 99 Kodeksu karnego ludobójstwo obejmuje także czynności nakierowane na fizyczne zniszczenie niektórych albo wszystkich członków grupy społecznej lub politycznej. Artykuł II Konwencji nie wspomina o takich grupach.

Poprzez przystąpienie do Konwencji [o Ludobójstwie] Republika Litewska zobowiązała się do stosowania jej norm na terytorium kraju. Odpowiednio, poprzez przystąpienie do Konwencji [o Ludobójstwie], Litwa zobowiązała się do penalizowania zachowań nakierowanych na totalne lub częściowe zniszczenie grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, a także do zapobiegania takim zachowaniom. Przystąpienie do Konwencji [o Ludobójstwie] nie pozbawia państwa prawa do określania, które czyny są przestępstwami i zakazywania ich (apibrėžti veikas, kurios yra nusikaltimai, ir jas uždrausti). Jest to o tyle ważne, że Artykuł V [powyższej] Konwencji przewiduje, że Państwa Strony uchwalają odpowiednie przepisy zgodnie z ich Konstytucjami, konieczne do wykonania postanowień Konwencji oraz do skutecznego karania winnych ludobójstwa lub innych czynów, wymienionych w Artykule III. Na Litwie przepisy te weszły w życie poprzez przyjęcie Ustawy z dnia 9 kwietnia 1992 roku ,,O Odpowiedzialności za Ludobójstwo Mieszkańców Litwy”. Pojęcie ludobójstwa, przyjęte w Artykule 1 tej ustawy, koresponduje z pojęciem ludobójstwa z Artykułu II Konwencji o Ludobójstwie. Jednocześnie, przystępując do Konwencji, parlament litewski w Artykule 2 ustawy ,,O Odpowiedzialności za Ludobójstwo Mieszkańców Litwy”, ustalił, że zabijanie i tortury Litwinów oraz ich deportacje podczas okupacji i aneksji przez niemieckich nazistów i ZSRR, korespondują z charakterystyką zbrodni ludobójstwa ustanowionej normami prawa międzynarodowego. Poprawki do Kodeksu karnego z 1998 roku ustanowiły znamiona zbrodni ludobójstwa (apibrėžta genocido nusikaltimo sudėtis), włączając do nich czyny mające na celu fizyczną eksterminację części lub wszystkich członków grupy społecznej lub politycznej. Ten opis zbrodni ludobójstwa znajduje się w Artykule 99 Kodeksu karnego. Jest oczywistym, że dodanie czynów mających na celu fizyczną eksterminację części lub wszystkich członków grupy społecznej lub politycznej do definicji ludobójstwa, nie zmierza do niczego innego jak tylko do wykonania przepisów Artykułu 2 Ustawy z dnia 9 kwietnia 1992 roku ,,O Odpowiedzialności za Ludobójstwo Mieszkańców Litwy”. Wynika z tego, że wątpliwości skarżącego i M.Ž. dotyczące interpretacji definicji zbrodni ludobójstwa nie mają podstaw”.

39Sąd Najwyższy zauważył, że skarżący i M.Ž. ,,zostali skazani za ich uczestnictwo w fizycznej eksterminacji części ludności Litwy, która należała do grupy separatystycznej, to jest litewskich partyzantów – członków ruchu oporu wobec okupacji radzieckiej (nuteisti už dalyvavimą fiziškai sunaikinant Lietuvos gyventojų dalį, priklausiusią atskirai politinei grupei, t.y. Lietuvos partizanams – pasipriešinimo sovietų okupacinei valdžiai dalyviams)”. Sąd odrzucił argumenty skarżącego i M.Ž., jakoby bracia J.A. i A.A. zdezerterowali z partyzantki i w chwili swojej śmierci nie przynależeli już do partyzanckiej grupy politycznej. Argument ten został podniesiony zarówno przed sądami pierwszej jak i drugiej instancji i został przez nie oddalony z oczywistych i zasadnych powodów.

40Sąd Najwyższy zaobserwował, że w latach 1944-53 “trwał na Litwie narodowy zbrojny ruch oporu – wojna partyzancka - przeciwko radzieckiej okupacji i strukturom reżimu okupującego”. Dalej podkreślił, że na mocy Prawa o statusie członków ruchu oporu przeciwko okupacji w latach 1940–90, przyjętego 18 listopada 1996 roku, partyzanci, którzy walczyli przeciwko okupacji, zostali określeni mianem ochotników - bojowników. W 1998 i 2001 roku Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy przyznało taki status J.A. i A.A., co znaczyło, że spełniali warunki zawarte w tej ustawie, gdyż status ten nie mógł być przyznany pojedynczym osobom, które popełniły przestępstwo przeciwko ludzkości lub dopuściły się zabójstwa cywili.

41Sąd Najwyższy oddalił także argument skarżącego, że nie popełnił żadnego czynu skutkującego śmiercią obu partyzantów:

“Sąd stwierdził, że V. Vasiliauskas wziął udział w zabójstwie litewskich partyzantów J.A. i A.A.: otoczył ich kryjówkę wraz z innymi oficerami MGB, po czym tę kryjówkę zaatakowali; podczas ataku J.A. i A.A. zostali postrzeleni i zabici. Wyrok sądu nie stwierdza, że V. Vasiliauskas osobiście zabił któregoś z partyzantów, mimo że dane powyższe potwierdzające istnieją w aktach sprawy [raport z 2 stycznia 1953 roku sporządzony przez przewodniczącego MGB okręgu Šakiai).

Udział w zabójstwie ludzi, którzy należeli do grup politycznych jest jednym z obiektywnych znamion (vienas iš nusikaltimo sudėties objektyviosios pusės požymių) zbrodni ludobójstwa, wymienionych w Artykule 99 Kodeksu karnego. Udział w zabójstwie członków grup wskazanych w Artykule 99 oznacza nie tylko podejmowanie działań powodujących utratę życia; oznacza również tworzenie warunków sprzyjających tym zabójstwom (sudarymas sąlygų). Zostało ustalone, że V. Vasiliauskas jako oficer MGB, razem z szefem podsekcji MGB, wzięli udział w przygotowaniach do operacji mającej na celu eksterminację J.A. i A.A.; V. Vasiliauskas był uzbrojony, a podczas operacji był odpowiedzialny za agentkę [M.Ž.], która zlokalizowała kryjówkę partyzantów. V. Vasiliauskas został z M.Ž. do końca operacji. V. Vasiliauskas sam przyznawał się do tych działań. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd Apelacyjny doszedł do uzasadnionego wniosku, że V. Vasiliauskas odegrał aktywną rolę w operacji eksterminacji partyzantów J.A. i A.A. Nawet jeśli nie ustalono, że V. Vasiliauskas zabił osobiście któregokolwiek z partyzantów czynności, które podjął podczas przygotowywania operacji i w jej trakcie, odpowiadają obiektywnym znamionom zbrodni ludobójstwa ustanowionym w Artykule 99 Kodeksu karnego – udział w zabójstwie ludzi, którzy należeli do grupy politycznej.

Czynności V. Vasiliauskas odpowiadają także subiektywnym znamionom ludobójstwa – zamiar bezpośredni (tiesioginė tyčia): V. Vasiliauskas, w momencie podejmowania owych czynności wiedział o celu rządu radzieckiego –wyeliminowaniu wszystkich litewskich partyzantów. Wiedział, że bracia J.A. i A.A. byli partyzantami i zdawał sobie sprawę, że w trakcie operacji zostaną zabici lub aresztowani, a następnie torturowani, będą traktowani jako “zdrajcy ojczyzny” i [być może] zostaną skazani na karę śmierci i [V. Vasiliauskas] chciał, aby to się stało.”

4Postępowanie cywilne o zadośćuczynienie

42Dnia 20 grudnia 2004 roku M.B. wystąpiła z powództwem cywilnym, żądając 200,000 litewskich litów (LTL, około 58,000 euro (EUR)) solidarnie od skarżącego i M.Ž. Powódka wskazała, że jeden z zabitych partyzantów, J.A., był jej ojcem, a drugi partyzant, A.A., wujkiem. W chwili ich śmierci miała około siedmiu lat. Przez śmierć swojego ojca została sierotą. Przez czyny skarżącego ona i jej bliscy doznali ogromnych szkód psychicznych, cierpienia, poniżenia i utraty reputacji; jej szanse komunikacji z innymi zmalały, musiała się ukrywać i stale zmieniać miejsce zamieszkania. M.B. twierdziła, że odczuwała ciągłe konsekwencje tej zbrodni aż po dziś dzień, ponieważ skarżący i M.Ž. ciągle odmawiali zdradzenia miejsca pochówku jej ojca.

43Dnia 9 listopada 2006 roku Sąd Okręgowy w Kownie oddalił powództwo. Zauważył, że państwo litewskie zapłaciło już M.B. 20,000 LTL jako jednorazowe odszkodowanie dla osób, których rodziny ucierpiały w wyniku okupacji w latach 1940-90 (patrz paragraf 68 poniżej). Wynika z tego, że Państwo już zrekompensowało M.B. cierpienia spowodowane utratą członków rodziny.

44Orzeczeniem z dnia 20 czerwca 2007 roku Sąd Apelacyjny zmienił powyższą decyzję i uznał, że skarżący i M.Ž. mają zapłacić kwotę 150,000 LTL za szkody wyrządzone M.B. ich kryminalnymi działaniami. Sąd zaznaczył również, że M.B. nie mogła domagać się zadośćuczynienia w czasach radzieckich, kiedy Litwa była pod okupacją, to jest w czasach, kiedy skarżący i M.Ž. popełnili zbrodnie przeciwko “litewskim partyzantom” walczącym o wolność i niepodległość Litwy (nukreipti prieš Lietuvos partizanų kovas už Lietuvos valstybės laisvę ir nepriklausomybę)”. Uznał, że utrata członków jej rodziny i bliskiego krewnego spowodowała u M.B. poważne cierpienie i emocjonalną depresję. Co więcej, sąd zaznaczył, że “należy wziąć pod uwagę, że czyny kryminalne były popełniane na masową skalę i w istocie nie były wymierzone przeciwko poszczególnym jednostkom, ale przeciwko wszystkim, którzy walczyli o niepodległość Litwy’’. Z racji poważnych problemów zdrowotnych skarżącego i M.Ž. oraz biorąc pod uwagę, że upłynął znaczący okres od momentu popełnienia zbrodni, Sąd Apelacyjny przyznał M.B. sumę 150,000 LTL tytułem zadośćuczynienia za poniesioną szkodę niemajątkową, płatną solidarnie przez obie osoby, które zostały uznane winnymi ludobójstwa.

45Orzeczeniem z dnia 28 lutego 2011 roku, powiększony skład izby Sądu Najwyższego, utrzymał w mocy wyrok sądu apelacyjnego, zmniejszył jedynie płatną solidarnie (solidariai) przez skarżącego i M.Ž. kwotę zadośćuczynienia do 50,000 LTL (około 14,500 EUR). Sąd zauważył, inter alia, że skarżący i M.Ž popełnili zbrodnię ludobójstwa podczas działania wspólnie z oficerami MGB LSRR okręgu Šakiai oraz radzieckimi żołnierzami. W związku z tym koniecznym było nienałożenie nieproporcjonalnego obciążenia na skarżącego i M.Ž. Co więcej “zbrodnie przeciwko ludzkości mają to do siebie, że są skierowane przeciwko wielu ludziom, co oznacza, że sprawca uczynił krzywdę wielu ofiarom”, co również musi zostać wzięte pod uwagę podczas zasądzania odszkodowania wypłacanego każdej z ofiar. Jeżeli sąd zasądziłby za dużą sumę pieniędzy, mogłoby to skomplikować wykonanie wyroku, jeżeli nie wszystkie ofiary byłyby znane lub jeżeli zgłosiłyby się w przyszłości.

5Kroki podjęte w celu wznowienia postępowania karnego skarżącego

46Po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 marca 2014 roku (zobacz paragrafy 56-63 poniżej), postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2014 roku, Prokurator Generalny wszczął postępowanie na mocy Artykułu 444 Kodeksu postępowania karnego, ze względu na pojawienie się nowych okoliczności w sprawie. Prokurator Generalny zauważył, że sąd uznał M.Ž. winną zbrodni ludobójstwa grupy politycznej. Skazanie zostało utrzymane w mocy przez sąd apelacyjny i kasacyjny. W postanowieniu Prokuratora Generalnego stwierdzono, biorąc pod uwagę wnioski zawarte w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego odnoszące się do tego, że retroaktywne oskarżenie za ludobójstwo osób przynależących do grupy politycznej lub społecznej było naruszeniem zasad prawa, że należało ustalić, czy skarżący (i współoskarżona M.Ž.) powinni zostać uznani za niewinnych, winnych ludobójstwa lub, jako kolejna alternatywa, czy mogli dopuścić się jakiegoś innego rodzaju kryminalnej działalności. Został wyznaczony prokurator z Prokuratury Generalnej, aby zbadać nowozaistniałe okoliczności.

47W ostatecznym postanowieniu z dnia 28 maja 2014 roku prokurator stwierdził, że w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja 2014 roku przedstawiono interpretację normy prawnej, a nie nowoodkrytych okoliczności faktycznych (“inne okoliczności” w rozumieniu Artykułu 444 § 1 (4) Kodeksu postępowania karnego). W związku z tym nie ma podstaw, aby wnioskować przed Sądem Najwyższym o wznowienie postępowania karnego skarżącego. Zatem statuuje to prawną przeszkodę do zwracania się do Sądu Najwyższego w celu wznowienia postępowania karnego skarżącego.

II. ODPOWIEDNIE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA

A. Przywrócenie niepodległości Litwy

48Dnia 11 marca 1990 roku Ustawą z dnia 11 marca 1990 roku “O przywróceniu prawomocności Konstytucji Litwy z dnia 12 maja 1938 roku” Rada Najwyższa przywróciła moc prawną podstawowych przepisów tej Konstytucji, które obowiązywały przed radziecką okupacją w 1940 roku, tym samym przerywając obowiązywanie Konstytucji ZSRR z 1977 roku oraz Konstytucji LSRR z 1978 roku. W tej samej dacie Rada Najwyższa przyjęła tymczasową Konstytucję - Tymczasowe Prawo Podstawowe Republiki Litewskiej (Laikinasis Pagrindinis Įstatymas), ustanawiając konstytucyjne zasady nowoprzywróconego niepodległego Państwa Litewskiego. Ustawa ta w szczególności określała Litwę jako suwerenną republikę demokratyczną, gdzie władza nadana jest ludowi, a wykonywana przez Radę Najwyższą, Rząd i Władzę Sądowniczą. Poza tym ustanowiono, że wszystkie poprzednie ustawy i prawa pozostają w mocy, jeżeli nie są sprzeczne z nową Konstytucją Tymczasową. Ustawa ta obowiązywała do 2 listopada 1992 roku. Na podstawie referendum, przeprowadzonego 9 lutego 1991 roku, w dniu 11 lutego 1991 roku Rada Najwyższa przyjęła Ustawę Konstytucyjną stwierdzając, że pogląd, że “Państwo Litewskie jest niepodległą i demokratyczną republiką” był normą konstytucyjną Republiki Litewskiej i fundamentalną zasadą państwa (zobacz Kuolelis i Inni, cytowany powyżej, §§ 64, 65 i 71).

49Na mocy traktatu “O podstawach relacji pomiędzy państwami”, podpisanego przez Republikę Litewską i Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką (zwaną dalej “RFSRR”) dnia 29 lipca 1991 roku, oba kraje uznały się nawzajem jako niezależne podmioty prawa międzynarodowego i suwerenne kraje. W preambule traktatu wspomniano, że wydarzenia zaistniałe w przeszłości uniemożliwiły obu państwom swobodne i skuteczne korzystanie z własnej suwerenności.

B. Zbrodnia ludobójstwa

1Ustawa “O odpowiedzialności za ludobójstwo mieszkańców Litwy”, Kodeks karny oraz wytyczne Sądu Najwyższego dotyczące zbrodni ludobójstwa

50Podczas lat rządów radzieckich, a także przed rokiem 1992, zbrodnia ludobójstwa nie była penalizowana jako przestępstwo w przepisach karnych obowiązujących na Litwie – ani w Kodeksie karnym RFSRR z 1926 roku (”Kodeks karny RFSRR”), który obowiązywał na Litwie do 1961 roku, ani w Kodeksie karnym LSRR z 1961 roku (“Kodeks karny z 1961 roku”) (zobacz §§ 70-72 poniżej).

51Dnia 9 kwietnia 1992 roku Litwa przystąpiła do Konwencji o ludobójstwie z 1948 roku oraz do Konwencji ONZ z 1968 roku o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości. Tego samego dnia została przyjęta ustawa “O odpowiedzialności za ludobójstwo mieszkańców Litwy” (Įstatymas dėl atsakomybės už Lietuvos gyventojų genocidą). Brzmi ona następująco:

Artykuł 1

“Działania mające na celu zniszczenie całej lub części populacji należącej do grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, poprzez zabójstwo członków grupy lub celowe zadawanie tortur, poważne uszkodzenie ciała, krzywdę psychiczną; lub stworzenie warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego; przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy i stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy (ludobójstwo) - podlegają karze pozbawienia wolności od pięciu do dziesięciu lat i konfiskacie mienia albo karze śmierci z konfiskatą mienia.”

Artykuł 2

“Zabójstwo, tortury i deportacje mieszkańców Litwy popełnione podczas okupacji i aneksji Litwy przez nazistowskie Niemcy lub ZSRR, będą klasyfikowane jako zbrodnia ludobójstwa w rozumieniu prawa międzynarodowego.”

Artykuł 3

“Ustawa o Odpowiedzialności za Ludobójstwo Mieszkańców Litwy może być stosowana z mocą wsteczną. Nie ulega przedawnieniu karalność osób, które dopuściły się czynów określonych w tej Ustawie, zanim weszła (ona) w życie.”

52Dnia 21 kwietnia 1998 roku Artykuły 2 i 3 powyższej Ustawy zostały uchylone, a odpowiedzialność karna za ludobójstwo została inkorporowana do Artykułów 49 i 71 Kodeksu karnego. Te ostatnie przepisy stanowiły:

Artykuł 49. Okresy przedawnienia

“5. Ludobójstwo nie ulega przedawnieniu. Osoby skazane za popełnienie ludobójstwa nie mogą być zwolnione z odbywania kary na mocy amnestii.”

Artykuł 71. Ludobójstwo

“1. Działania mające na celu zniszczenie wszystkich lub części populacji należącej do grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, społecznej lub politycznej, polegające na okrutnych torturach członków grupy, poważnym uszkodzeniu ciała lub, zaburzeniu rozwoju psychicznego; lub stworzeniu dla członków grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego; przymusowym przekazywaniu dzieci członków grupy do innej grupy lub stosowaniu środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy, podlegają karze od pięciu do dwudziestu lat pozbawienia wolności.

2Działania, wymienione w § 1, których następstwem jest śmierć człowieka, jak również organizowanie lub kierowanie działaniami wymienionymi w paragrafach 1 i 2, podlega karze pozbawienia wolności od dziesięciu do dwudziestu lat lub karze śmierci.”

53Nowy Kodeks karny, który wszedł w życie 1 maja 2003 roku i w związku z tym obowiązujący w momencie skazania skarżącego, brzmi:

Artykuł 3. Warunki obowiązywania prawa karnego

“1. Przestępność danego czynu oraz karalność osoby jest determinowana przez prawo karne obowiązujące w chwili jego popełnienia. Czas popełnienia czynu to moment działania (lub zaniechania) albo wystąpienia skutków stanowiących znamię przestępstwa, jeżeli wystąpiły w innym czasie.

2Ustawa karna anulująca przestępność czynu, łagodząca karę bądź w inny sposób łagodząca skutki prawne popełnienia czynu zabronionego powinna mieć moc wsteczną, tzn. powinna obowiązywać wobec osób, które popełniły czyn zabroniony przed wejściem w życie tej ustawy, a także wobec osób odbywających karę i tych skazanych wcześniej.

3Ustawa karna penalizująca dany czyn, przewidująca surowszą karę lub w inny sposób pogarszająca sytuację prawną osoby, która dopuściła się czynu zabronionego nie obowiązuje wstecz. Wyjątek stanowią przepisy niniejszego Kodeksu wprowadzające odpowiedzialność za ludobójstwo (Artykuł 99), traktowanie osób zakazane na mocy prawa międzynarodowego (Artykuł 100), zabójstwo osób będących pod ochroną międzynarodowego prawa humanitarnego (Artykuł 101), deportację osób cywilnych z okupowanego terytorium (Artykuł 102), powodowanie obrażeń ciała, poddawanie torturom lub innemu nieludzkiemu traktowaniu osób chronionych na mocy międzynarodowego prawa humanitarnego (Artykuł 103), zmuszanie cywili lub więźniów do walki w siłach zbrojnych przeciwnika (Artykuł 105) oraz zakazany atak militarny (Artykuł 111).

4Tylko kary lub środki poprawcze i lecznicze przewidziane przez prawo karne obowiązujące w momencie wydania wyroku, powinny zostać zastosowane.

Artykuł 95. Przepisy o przedawnieniu skazania

“8. Następujące zbrodnie wymienione w tym Kodeksie nie podlegają przedawnieniu:

1) ludobójstwo (Artykuł 99).” Artkuł 99. Ludobójstwo

“Osoba, która dążąc do zniszczenia niektórych lub wszystkich członków grupy narodowej, etnicznej, rasowej, religijnej, społecznej lub politycznej, organizuje, kieruje lub bierze udział w zabójstwie, torturowaniu lub powodowaniu obrażeń ciała, zaburzaniu ich rozwoju psychicznego, ich deportowaniu lub wpływaniu na ich sytuację w inny sposób, co pociąga za sobą spowodowanie śmierci niektórych lub wszystkich członków grupy, ograniczaniu urodzeń w obrębie tej grupy lub celowym przekazywaniu dzieci członków grupy do innej grupy, podlega karze pozbawienia wolności od pięciu do dwudziestu lat lub karze dożywotniego pozbawienia wolności.”

54W orzeczeniu z dnia 29 listopada 2010 roku o zgodności z Konstytucją ustawy “O zadośćuczynieniu za szkody spowodowane podczas okupacji ZSRR” Trybunał Konstytucyjny stwierdził, co następuje:

“Podczas okupacji ZSRR i nazistowskich Niemiec nie tylko odrzucono demokrację, ale również popełniano zbrodnie wobec ludności okupowanego państwa: miało miejsce ludobójstwo. Oczywistym jest, że ci, którzy cierpieli w wyniku zbrodni ludobójstwa, popełnionych przez osoby służące reżimowi okupujących państw podczas lat okupacji, nie mieli prawnych możliwości ubiegania się o odszkodowanie od sprawców zbrodni ludobójstwa”.

55Dnia 29 czerwca 2012 roku Sąd Najwyższy przyjął Wytyczne dla praktyki sądów w sprawach zbrodni przeciwko ludzkości i zbrodni wojennych. Wytyczne przewidują, że dla oskarżenia osoby o ludobójstwo ma znaczenie kontekst, w jakim zbrodnia została popełniona. Niezbędnym jest również ustalenie, że osoba miała na celu eksterminację części lub wszystkich osób należących do danej grupy. Ludobójstwo jest przestępstwem umyślnym. Zamiar może być ustalony na podstawie faktu, że osoba pracowała dla danej jednostki organizacji represyjnej, która bezpośrednio przeprowadzała operacje represyjne, na przykład przeciwko litewskim partyzantom, którzy przeciwstawiali się reżimowi okupacyjnemu. Członkostwo w organizacji represyjnej wskazuje, że osoba rozumiała cele tej organizacji (punkty 10 i 11).

2Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 marca 2014 roku

56W 2011 roku grupa członków sejmu litewskiego wraz z sądami karnymi w pięciu sprawach karnych złożyli pytanie do Trybunału Konstytucyjnego, celem sprawdzenia, czy treść Artykułu 3 § 3, Artykułu 95 § 8 (1) I Artykułu 99 Kodeksu karnego Republiki Litewskiej nie była sprzeczna z Artykułem 31 §§ 2 i 4 oraz Artykułem 138 § 3 Konstytucji Republiki Litewskiej oraz z konstytucyjną zasadą państwa prawa.

57Jedno z tych zapytań zostało złożone przez Sąd Apelacyjny (petycja nr 1B-58/2011)[2]. Wywodzi się z orzeczenia Sądu Apelacyjnego poszukującego wytycznych Trybunału Konstytucyjnego co do uznania skarżącego winnym ludobójstwa przez Sąd Okręgowy w Kownie w dniu 9 czerwca 2011 roku, w związku z inną sprawą, która również dotyczyła ludobójstwa litewskich partyzantów. Sąd w tej sprawie ustalił, że od 15 września 1952 roku skarżący pracował jako agent operacyjny w strukturach okupacyjnych MGB okręgu Šakiai i “zdawał sobie sprawę z jego głównego celu, mianowicie fizycznej eliminacji części mieszkańców Litwy należących do separatystycznej narodowo-etniczno-politycznej grupy, to jest litewskich partyzantów”. Nocą 23 marca 1953 roku skarżący, działając razem z oficerami dowodzącymi okręgu Šakiai MGB w regionie kowieńskim, w celu zabicia albo pojmania i deportacji partyzantów ukrywających się w domu w okręgu Šakiai, wziął udział w operacji, podczas której partyzant J.B. został zraniony i aresztowany. Dnia 20 lipca 1953 roku trybunał wojskowy okręgu wileńskiego MGB skazał tego partyzanta na 25 lat pozbawienia wolności. W sierpniu 1953 roku partyzant został deportowany z Litwy do specjalnego obozu znajdującego się na terytorium byłego ZSRR. Sąd w związku z tym utrzymywał, że w wyniku tych działań skarżący wziął udział w partyzanckich deportacjach z Litwy na terytorium okupującego kraju, wskutek czego partyzant był bezprawnie uwięziony w obozie więziennym (lageryje).

58Dnia 18 marca 2014 roku Trybunał Konstytucyjny wydał orzeczenie dotyczące tego, czy zbrodnia ludobójstwa zdefiniowana w litewskim Kodeksie karnym i możliwość karania tego przestępstwa z mocą wsteczną były zgodne z Konstytucją Litewską. Trybunał stwierdził, że Artykuł 99 Kodeksu karnego, który przewiduje, że działania w celu zniszczenia wszystkich lub części osób należących do jakiejkolwiek grupy narodowej, etnicznej, rasowej, religijnej, a także społecznej lub politycznej mogą być rozumiane jako ludobójstwo, był zgodny z Konstytucją Litewską. Po przeanalizowaniu odpowiednich instrumentów prawa międzynarodowego, włączając orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii oraz Międzynarodowego Trybunału Karnego, Trybunał Konstytucyjny zajął stanowisko, że państwa mają pewną swobodę, ze względu na kontekst historyczny, polityczny, socjologiczny i kulturowy, w ustanawianiu w swoim prawie krajowym szerszej definicji zbrodni ludobójstwa, niż ustalona w prawie międzynarodowym. Zatem grupy polityczne i społeczne mogą być włączone do definicji ludobójstwa (zobacz punkt 3.7 orzeczenia, rozdział II, część uzasadnienia).

59Trybunał Konstytucyjny zauważył również, że zgodnie z wnioskami historyków, Litwini, razem z Łotyszami i Estończykami oraz innymi nacjami zamieszkującymi terytorium ZSRR (Niemcy, Ukraińcy, Tatarzy Krymscy, Czeczeni, Ingusze), byli uznawani za osoby należące do nacji “niegodnych zaufania”. Ze względu na swoją narodowość osoby należące do nacji “niegodnych zaufania” były skazywane na eksterminację, inter alia, poprzez nieznośne warunki życia na zesłaniu. Trybunał Konstytucyjny stwierdził (to oraz dalsze tłumaczenie na język angielski zostało wykonane przez Trybunał Konstytucyjny):

“6.3. Z tego powodu, biorąc pod uwagę międzynarodowy i historyczny kontekst, inter alia, wyżej wspomnianą ideologię komunistycznego totalitarnego reżimu ZSRR, na której oparta była eksterminacja całych grup ludzi, skalę represji ZSRR wobec mieszkańców Republiki Litewskiej, które były częścią planowej polityki eksterminacji wymierzonej przeciwko podwalinom litewskiego narodu obywatelskiego oraz częścią planowej polityki traktowania Litwinów jako nacji “niegodnej zaufania”, należy wyciągnąć wniosek, że w określonym czasie (w 1941 roku, kiedy rozpoczęły się masowe deportacje Litwinów do ZSRR I egzekucje bez prawa do sądu osób aresztowanych, a także w latach 1944 – 1953, kiedy rozpoczęły się masowe represje podczas partyzanckiej walki przeciwko okupacji Republiki Litewskiej) zbrodnie popełnione przez radziecki reżim okupacyjny, w przypadku udowodnienia istnienia szczególnego celu zniszczenia wszystkich lub części osób należących do grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, mogą być oceniane jako ludobójstwo, jak zdefiniowano w powszechnie uznanych normach prawa międzynarodowego (inter alia, zgodnie z Konwencją o ludobójstwie). Jak już wspomniano, zgodnie z powszechnie uznanymi normami prawa międzynarodowego, działania są uznane za ludobójstwo, jeżeli są powzięte celowo z zamiarem zniszczenia nie tylko całej ale także części grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej; jeżeli za cel zostanie obrana część chronionej grupy, część ta musi być wystarczająco znacząca, aby jej zniszczenie miało wpływ na grupę jako całość; działania mogą być również uznane za ludobójstwo, jeżeli są planowymi działaniami nakierowanymi na zniszczenie pewnych społecznych czy politycznych grup, które stanowią znaczącą część jakiejś grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, a jej zniszczenie mogłoby mieć wpływ na odpowiednią grupę narodową, etniczną, rasową lub religijną jako całość. Wspomniano również, że fizyczne zniszczenie grupy jest prawdopodobnym rezultatem przymusowego przenoszenia ludności, gdy jest ono prowadzone w taki sposób, że grupa nie może się już samodzielnie zrekonstruować – szczególnie jeżeli pociąga za sobą separację jej członków; w takich przypadkach, przymusowe przenoszenie jednostek może prowadzić do zniszczenia grupy, gdy grupa przestaje funkcjonować jako grupa, lub co najmniej jako grupa, którą wcześniej była”.

Trybunał Konstytucyjny stwierdził:

“Innymi słowy, powiedziano już, że zgodnie z powszechnie uznanymi normami prawa międzynarodowego, działania podjęte w określonym czasie przeciwko pewnym politycznym i społecznym grupom mieszkańców Republiki Litewskiej mogą stanowić ludobójstwo jeżeli działania te – w przypadku, gdy zostało to udowodnione – były nakierowane na zniszczenie grupy reprezentującej znaczącą część narodu litewskiego oraz gdy jej zniszczenie miałoby wpływ na przetrwanie narodu litewskiego. Należy zauważyć, że brak dowodów takiego celu z kolei nie powinien oznaczać, że za ich działania przeciwko Litwie (t.j. zabijanie, torturowanie, deportacje, przymusowe rekrutacje do wojska okupującego kraju, skazania z powodów politycznych, narodowych lub religijnych), odpowiednie osoby nie powinny zostać ukarane zgodnie z prawem Republiki Litewskiej i powszechnie przyjętymi normami prawa międzynarodowego; czy te działania stanowią zbrodnię przeciwko ludzkości lub zbrodnie wojenne należy oceniać z uwzględnieniem konkretnych okoliczności.

6.4. W tym kontekście należy zauważyć, że jak wspomniano powyżej, preambuła ustawy “O Odpowiedzialności za Ludobójstwo Mieszkańców Litwy” z dnia 9 kwietnia 1992 roku stanowi, inter alia, że polityka ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości, która została podjęta przeciwko mieszkańcom Litwy, była realizowana w momencie okupacji i aneksji przez nazistowskie Niemcy lub ZSSR; Artykuł 2 tej samej ustawy stanowi, że “zabijanie lub torturowanie obywateli Litwy, deportacje jej mieszkańców, które miały miejsce na Litwie podczas lat okupacji i aneksji przez nazistowskie Niemcy lub ZSRR, odpowiadają cechom ludobójstwa przewidzianym przez normy prawa międzynarodowego”.

6.5. Podsumowując, należy zauważyć, że włączenie grup społecznych i politycznych do definicji ludobójstwa w Artykule 99 Kodeksu karnego, co jest kwestionowane przez wnioskujących, było zdeterminowane konkretnym prawnym i historycznym kontekstem – międzynarodowymi zbrodniami popełnionymi przez reżimy okupujące Republikę Litewską.”

60Trybunał Konstytucyjny stwierdził także, że Artykuł 95 litewskiego Kodeksu karnego, który stanowi, że przestępstwo ludobójstwa nie ulega przedawnieniu (włącznie z ludobójstwem grupy społecznej i politycznej), był zgodny z Konstytucją. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego Konstytucja dopuszcza regulacje prawne przewidujące, że ściganie najpoważniejszych przestępstw, w tym ludobójstwa grup społecznych lub politycznych, nie ulega przedawnieniu. Trybunał Konstytucyjny zaobserwował, że - w świetle zobowiązań wynikających z Artykułu 135 § 1 Konstytucji - aby wykonać zobowiązania Litwy wynikające z powszechnie uznanych norm prawa międzynarodowego, zakazujących takich zbrodni jak ludobójstwo, prawo litewskie nie mogło ustanowić niższych standardów niż te przewidziane przez prawo międzynarodowe. Z drugiej strony zasada państwa prawa, a co za tym idzie zasady nullum crimen sine lege i nulla poena sine lege, zostałyby naruszone, gdyby litewskie prawo karne zezwalało na retroaktywne karanie przestępstw, które zostały zdefiniowane tylko zgodnie z prawem krajowym, w tym przypadku ludobójstwa osób należących do społecznych lub politycznych grup. Innymi słowy, retroaktywne ściganie ludobójstwa grupy społecznej lub politycznej w sytuacji, gdy ludobójstwo miało miejsce przed wprowadzeniem poprawek do Kodeksu karnego z 21 kwietnia 1998 roku, byłoby naruszeniem Konstytucji i zasady państwa prawa.

61Co do zbrodni popełnionych przez reżimy totalitarne, włączając ZSRR, Trybunał Konstytucyjny zaobserwował także (punkt 6.1, rozdział II, część uzasadnienia):

“Tak więc zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne są bez wątpienia związane z komunistycznymi reżimami totalitarnymi, inter alia Związkiem Radzieckim, podczas gdy zbrodnie popełniane przeciwko określonej grupie narodowościowej lub etnicznej w pewnym okresie mogą stanowić ludobójstwo w rozumieniu powszechnie uznanych norm prawa międzynarodowego.

W tym kontekście należy wspomnieć, że zbrodnie popełnione przez komunistyczny totalitarny reżim ZSRR zostały uznane przez prawo Federacji Rosyjskiej. Na przykład preambuła ustawy “O rehabilitacji ludności represjonowanej” z dnia 26 kwietnia 1991 roku stwierdza, między innymi, że “odnowienie społeczeństwa sowieckiego... stworzyło korzystne możliwości do rehabilitacji ludności represjonowanej, doświadczonej przez ludobójstwo i oszczerstwa w czasie lat sowieckiego panowania”. [zobacz również paragraf 74 poniżej]

62Co do skali radzieckich represji na Litwie podczas radzieckich rządów (w szczególności w latach 1940-1941 oraz 1944-1953) Trybunał Konstytucyjny stwierdził:

“6.2. Zgodnie z różnymi danymi, z powodu obu okupacji przeprowadzonych przez ZSRR, Republika Litewska straciła prawie jedną piątą swojej populacji, włączając uchodźców. Zgodnie z danymi dostarczonymi przez Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy podczas radzieckiej okupacji (1940-1941 i 1944-1990) ogółem 85,000 mieszkańców Litwy zmarło lub zostało zabitych, a około 132,000 mieszkańców Litwy zostało deportowanych do ZSRR (podczas deportacji w latach 1945-1952 32,000 deportowanych stanowiły dzieci). Spośród zmarłych lub zabitych 20,000 stanowili członkowie zbrojnego ruchu oporu przeciwko okupacji (partyzanci) oraz ich zwolennicy (dane za lata 1944-1952), około 1,100 zastrzeleni lub zabici w wyniku tortur w czerwcu 1941 roku, kiedy radzieckie siły zbrojne wycofywały się z Litwy, około 35-37,000 więźniowie polityczni, którzy ponieśli śmierć w specjalnych obozach lub więzieniach i około 28,000 deportowani, którzy zmarli na zesłaniu; dnia 14 czerwca 1941 roku rozpoczęła się pierwsza masowa deportacja obywateli Republiki Litewskiej na Syberię (w sumie zostało wtedy zesłanych 12,000 ludzi); jedna z największych represji przeciwko ludności cywilnej została przeprowadzona w latach 1944-1946: zostało zatrzymanych i aresztowanych do 130,000 mieszkańców Litwy, 32,000 było represjonowanych i przeniesionych do specjalnych obozów i więzień, około 108,400 zostało siłą wcielonych w latach 1944-1945 do armii ZSRR. Podczas wojny partyzanckiej przeciwko okupacji w latach 1944-1953 w sumie 186,000 osób zostało zatrzymanych i osadzonych w więzieniach.

Z tych liczb jasno wynika, że na terytorium Republiki Litewskiej okupacyjny reżim radziecki dopuścił się międzynarodowych zbrodni, które mogą być kwalifikowane, zgodnie z powszechnie uznanymi normami prawa międzynarodowego (inter alia Statut Trybunału Norymberskiego), jako zbrodnie przeciwko ludzkości (zabijanie i eksterminacja ludności cywilnej, deportacje mieszkańców, uwięzienie ich oraz prześladowanie na gruncie politycznym i narodowościowym, itp.) oraz zbrodnie wojenne (zabijanie i deportacja osób objętych ochroną na podstawie międzynarodowego prawa humanitarnego, przymusowe wcielanie mieszkańców okupowanego terytorium do sił zbrojnych państwa okupującego, itp.).

Należy zaznaczyć, że zgodnie z badaniami przeprowadzonymi przez historyków, zbrodnie przeciwko mieszkańcom Republiki Litewskiej były częścią planowej i systematycznej polityki totalitarnej, realizowanej przez ZSRR: represje przeciwko ludności Litwy nie były w żadnej mierze przypadkowe ani chaotyczne, ale raczej dążyły do eksterminacji podstaw narodu politycznego Litwy, inter alia, wcześniejszych społecznych i politycznych struktur państwa litewskiego. Owe represje były skierowane przeciwko najaktywniejszym grupom społecznym i politycznym mieszkańców Litwy: uczestnikom ruchu oporu przeciwko okupacji oraz ich zwolennikom, litewskim urzędnikom państwowym i funkcjonariuszom, litewskim osobom publicznym, intelektualistom, społeczności akademickiej, rolnikom, duchownym oraz członkom rodzin osób z powyższych grup. Należy zauważyć, że poprzez represje reżim okupacyjny dążył do eksterminacji, do zadania cierpień i złamania tych osób: były one ofiarami pozasądowych egzekucji, były osadzane w więzieniach oraz zsyłane do specjalnych obozów pracy przymusowej, deportowane do odległych terenów ZSRR o surowych warunkach klimatycznych, słabo zaludnionych, celowo tworząc nieznośne warunki życia, które powodowały stałe zagrożenie dla życia i zdrowia.”

63Co do roli partyzanta Trybunał Konstytucyjny zauważył:

“Należy zauważyć również, że zgodnie z prawem Republiki Litewskiej... zorganizowany zbrojny ruch oporu przeciwko radzieckiej okupacji jest postrzegany jako samoobrona Litwy, członkowie zbrojnego ruchu oporu są uznawani za wojskowych - wolontariuszy, a ich stopnie militarne i nagrody są respektowane...”

Trybunał Konstytucyjny zauważył również:

“...podczas okupacji [Rada Ruchu Walki o Wolność Litwy][była] nadrzędnym ciałem politycznym, kierującym polityczną i militarną walką o narodową wolność.”

Trybunał Konstytucyjny stwierdził:

“7.3. Tym samym, biorąc pod uwagę kontekst międzynarodowy i historyczny, należy zauważyć, że w procesie kwalifikowania działań przeciwko partyzantom z ruchu oporu przeciwko radzieckiej okupacji jako grupie politycznej, należy wziąć pod uwagę znaczenie tej grupy dla całej grupy narodowej (narodu litewskiego), która objęta jest definicją ludobójstwa zgodnie z powszechnie uznanymi normami prawa międzynarodowego.

Wspomniano już, że zgodnie z powszechnie uznanymi normami prawa międzynarodowego, działania podjęte w określonym czasie przeciwko pewnym politycznym i społecznym grupom ludności Republiki Litewskiej, mogą być uznane za ludobójstwo, jeżeli działanie te – o ile zostało to udowodnione - były skierowane na zniszczenie grup, które reprezentowały znaczącą część narodu litewskiego i których zniszczenie miało wpływ na przetrwanie całego narodu litewskiego. Zostało również wspomniane, że brak jakichkolwiek dowodów takiego celu nie powinien oznaczać, że za swoje działania przeciwko ludności Litwy (np. zabijanie, torturowanie, deportacje, przymusowe wcielanie do sił zbrojnych okupującego kraju, prześladowanie z powodów politycznych, narodowościowych, religijnych) odpowiednie osoby nie powinny być karane zgodnie z powszechnie uznawanymi normami prawa międzynarodowego i prawem Republiki Litewskiej; należy ocenić, w świetle konkretnych okoliczności, czy te działania również pociągają za sobą zbrodnie przeciwko ludzkości lub zbrodnie wojenne. Co się tyczy uczestników (partyzantów) zbrojnych sił oporu Republiki Litewskiej przeciwko okupacji radzieckiej, należy wziąć pod uwagę także fakt, że ZSRR ignorując powszechnie przyjęte normy prawa międzynarodowego nie uznał ich statusu kombatantów i więźniów wojennych i nie zapewnił im stosownych gwarancji międzynarodowych związanych z tym statusem; z wniosków wyciągniętych przez historyków, którzy badali dokumenty dotyczące represyjnych struktur wewnętrznych i obronnych ZSRR jasno wynika, że te struktury dążyły do zrealizowania polityki eksterminacji “bandytów”, “terrorystów” i “burżuazyjnych nacjonalistów”, do których zaliczali również litewskich partyzantów, inter alia, zostały powołane specjalne oddziały “eksterminacji”, które były wykorzystywane do walk z litewskimi partyzantami oraz ich zwolennikami.”

C. Inne odpowiednie prawo krajowe

64Artykuł 31 § 4 Konstytucji litewskiej przewiduje, że kara może być wymierzona lub zastosowana tylko w oparciu o podstawy ustanowione przez prawo. Artykuł 135 określa, że Republika Litewska powinna podążać za powszechnie uznanych zasadami i normami prawa międzynarodowego, powinna dążyć do zapewnienia obywatelom podstawowych praw i wolności. Artykuł 138 § 3 przewiduje, że umowy międzynarodowe ratyfikowane przez parlament stanowią część litewskiego systemu prawnego.

65Zgodnie z artykułem 11 Prawa traktatów, jeżeli ratyfikowana umowa ustanawia normy inne niż przewidziane przez ustawy, przepis zawarty w umowie powinien mieć moc nadrzędną. W dniu 14 marca 2006 roku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że tradycją prawną i zasadą konstytucyjną dla ponownie niepodległej Litwy było przestrzeganie międzynarodowych zobowiązań przyjętych z własnej woli i respektowanie powszechnie uznanych norm prawa międzynarodowego, włączając w to zasadę pacta sunt servanda. W dniu 18 marca 2014 roku Trybunał Konstytucyjny stwierdził także, że zgodnie z zasadą pacta sunt servanda zobowiązania wywodzące się z powszechnie przyjętych norm prawa międzynarodowego, zakazujących zbrodni międzynarodowych, mają być wykonywane w dobrej wierze. Tak więc, w kontekście konstytucjonalnej sprawiedliwości odnośnie do przedmiotowej sprawy (zobacz paragrafy 56-63 powyżej), istotnym było wyjaśnienie treści powszechnie uznanych norm prawa międzynarodowego dotyczących międzynarodowych zbrodni, inter alia, ludobójstwa.

66W dniu 2 maja 1990 roku Rada Najwyższa przyjęła Ustawę “O przywróceniu praw osobom represjonowanym za opór przeciwko okupującemu reżimowi”, w której inter alia stwierdzono, że “opór ludności Litwy wobec agresji i okupacji reżimu nie stał w sprzeczności z narodowym i międzynarodowym prawem” oraz że “Rada Najwyższa Republiki Litewskiej ocenia walkę uczestników ruchu oporu jako wyraz prawa narodu do samoobrony”. Zgodnie ze wstępną wersją tej ustawy późniejsze przepisy nie mogą być stosowane wobec osób, które brały udział w popełnianiu zbrodni ludobójstwa, zabijaniu i torturowaniu nieuzbrojonej ludności cywilnej. Wersja ustawy z 2008 roku przewiduje, że przepis ten nie może być stosowany także wobec osób, które wzięły udział w popełnianiu zbrodni przeciwko ludzkości i zbrodni wojennych oraz że dane zawarte w aktach struktur represyjnych reżimu okupującego nie mogą być brane pod uwagę jako dowody bez dodatkowego śledztwa, nadto że uczestnicy zbrojnego ruchu oporu stanowią ochotniczych bojowników Litwy (skelbiami Lietuvos kariais savanoriais).

67Dnia 23 stycznia 1997 roku parlament litewski przyjął Ustawę o statusie uczestników ruchu oporu przeciwko okupacji w latach 1940-90 (Pasipriešinimo 1940-1990 metų okupacijoms dalyvių teisinio statuso įstatymas). Preambuła ustawy wskazuje, że od 15 czerwca 1940 roku do 11 marca 1990 roku całe terytorium Litwy znajdowało się pod okupacją Niemiec i ZSRR. Wskazuje również, że w latach 1944-53 na Litwie miał miejsce zbrojny “narodowy” opór (litewska wojna partyzancka) przeciwko okupacyjnej armii ZSRR i radzieckiemu reżimowi. “Dowódca partyzantów był najwyższej wagi politycznym i wojskowym autorytetem”. Preambuła wskazuje również, że w Deklaracji z 16 lutego 1949 roku (zobacz paragraf 13 powyżej) wyrażono “suwerenną wolę narodu”.

Artykuł 2 § 1 (4) ustawy przyznaje partyzantom będącym uczestnikami zbrojnego ruchu oporu status “ochotniczych bojowników” (karys savanoris). Pojęcie “partyzantów” odnosi się do tych, którzy należeli do struktur organizacyjnych zbrojnego ruchu oporu, składali przysięgę i jej nie złamali, byli uzbrojeni, żyli poza prawem i wzięli udział w walkach pod rozkazem swojego dowódcy.

Status ochotniczych bojowników nie może być przyznany tym, którzy popełnili zbrodnie wojenne, wydawali rozkazy zabijania cywilów lub sami zabijali cywilów (Artykuł 6 § 2 (1) ustawy).

68Dnia 6 października 1998 roku parlament litewski przyjął Ustawę o pomocy państwowej dla rodzin tych, którzy stracili życie podczas oporu wobec okupacji w latach 1940-1990 (Valstybės paramos žuvusių pasipriešinimo 1940-1990 metų okupacijos dalyvių šeimoms įstatymas). Państwo miało zapłacić kwotę 20,000 LTL członkom rodziny ochotniczych żołnierzy (uczestników zbrojnego ruchu oporu), którzy ponieśli śmierć w walce, podczas aresztowań, zostali zabici albo zmarli podczas przesłuchania lub zostali skazani na karę śmierci, którą wykonano (Artykuł 2 § 2 (1)).

69Co do możliwości wznowienia postępowania Kodeks postępowania karnego przewiduje, że postępowanie karne może być wznowione w razie ujawnienia się nowych okoliczności, które nie były znane przed wydaniem wyroku, a które mogłyby udowodnić, że osoba skazana jest niewinna lub mogła popełnić mniej lub bardziej poważne przestępstwo (Artykuł 444 § 1 (4)). Wniosek o wznowienie postępowania może być złożony przez osobę skazaną lub przez Prokuratora Generalnego (Artykuł 446 §§ 1-3). Ostateczna decyzja w przedmiocie wznowienia postępowania jest podejmowana przez Sąd Najwyższy, który może uchylić wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, uchylić wyrok i umorzyć postępowanie lub oddalić wniosek o wznowienie postępowania (Artykuły 448-9).

D. Odpowiednie prawo radzieckie i rosyjskie

70W roku 1940 na terytorium Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej obowiązywał Kodeks karny Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej .

71Kodeks karny RFSRR przewidywał odpowiedzialność karną za szereg zbrodni kontrrewolucyjnych (Artykuł 581). “Kontrrewolucja” rozumiana była jako jakakolwiek działalność nakierowana na obalenie, przewrót czy osłabienie siły radzieckiego rządu. Artykuł 581a przewidywał odpowiedzialność karną za zdradę ojczyzny, co opisane było jako akt popełniony przez obywateli ZSRR, narażający na szkody siły militarne ZSRR, jego narodową suwerenność lub nienaruszalność jego terytorium. Zbrodnia ta była karana śmiercią, a przy zaistnieniu okoliczności łagodzących pozbawieniem wolności na okres dziesięciu lat z konfiskatą całego majątku. Zabójstwo umyślne karane było pozbawieniem wolności do ośmiu lat. Jeżeli umyślne zabójstwo było popełnione przez wojskowego, przy zaistnieniu okoliczności kwalifikujących, mogło skutkować karą śmierci (Artykuły 136 i 137).

72W dniu 26 czerwca 1961 roku Rada Najwyższa Litewskiej SRR przyjęła Kodeks karny LSRR, zastępujący Kodeks karny RFSRR. Wszedł on w życie 1 sierpnia 1961 roku. Na mocy artykułu 104 Kodeksu karnego LSRR zabójstwo było karane pozbawieniem wolności od trzech do dwunastu lat. Zabójstwo kwalifikowane, na przykład dwóch lub więcej osób, było zagrożone karą więzienia od ośmiu do piętnastu lat, z zesłaniem lub bez lub karą śmierci.

73W dniu 24 grudnia 1989 roku Kongres Partii Ludowej ZSRR przegłosował rezolucję o politycznej i sądowej ocenie radziecko-niemieckiego układu o nieagresji z 1939 roku. Potępiono Sekretny Protokół Dodatkowy do tego traktatu, jak i pozostałe sekretne porozumienia z Niemcami, jako niemające żadnych podstaw prawnych oraz nieważne od momentu podpisania. W rezolucji zauważono, że podziały terytorialne na sferę wpływów radzieckich i niemieckich stały w sprzeczności z suwerennością i niepodległością kilku państw “trzecich” (między innymi Łotwy, Litwy i Estonii). Następnie postanowieniem Rady Najwyższej LSRR z dnia 7 lutego 1990 roku potępiono bezprawną inkorporację Litwy do ZSRR w 1940 roku (zobacz Kuolelis i Inni, cytowany powyżej, § 10).

74Preambuła ustawy “O rehabilitacji ludności represjonowanej” (Закон “О реабилитации репрессированных народов”) Federacji Rosyjskiej, która weszła w życie 26 kwietnia 1991 roku stanowi, że “odnowienie radzieckiego społeczeństwa w procesie jego demokratyzacji i kształtowanie zasady państwa prawa stworzyło korzystne możliwości do rehabilitacji tych osób, które były represjonowane podczas lat rządów radzieckich i były przedmiotem ludobójstwa oraz oszczerczych ataków”. Ustawa określa również, że jej celem było:

”Artykuł 1. Zrehabilitowanie wszystkich osób represjonowanych przez Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką, mając świadomość, że działania przeciwko tym narodom były bezprawne i kryminalne.

Stanowi również:

Artykuł 2. Osoby te (narody, narodowości lub grupy etniczne czy inne historyczne kulturalno – etniczne społeczności, na przykład Kozacy), odnośnie których, ze względu na narodowość lub inną przynależność państwową, była prowadzona polityka oszczerstw i ludobójstwa, obok przymusowej relokacji, abolicji formacji nacjonalistycznych, przekształcania narodowych granic terytorialnych i ustanowienia reżimu terroru i przemocy w miejscach specjalnych osiedleń, powinny zostać uznane za osoby represjonowane.”

III. ODPOWIEDNIE PRAWO MIĘDZYNARODOWE I PORÓWNAWCZE I PRAKTYKA

A. Karta Międzynarodowego Trybunału Wojskowego i Zasady Norymberskie

75Karta Międzynarodowego Trybunału Wojskowego (“MTW”) w Norymberdze, utworzonego w związku z Porozumieniem Londyńskim podpisanym w dniu 8 sierpnia 1945 roku przez rządy USA, Francji, Zjednoczonego Królestwa i ZSRR, zawierała następującą definicję zbrodni przeciwko ludzkości:

Artykuł VI

„Trybunał ... mający sądzić i karać głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej, władny będzie sądzić i karać osoby, które, działając w interesie państw Osi Europejskiej bądź osobiście, bądź jako członkowie organizacji, popełniły jakiekolwiek z poniżej wymienionych przestępstw.

(c) Zbrodnie przeciw ludzkości, mianowicie: morderstwa, wytępianie, obracanie ludzi w niewolników, deportacja i inne czyny nieludzkie, których dopuszczono się przeciwko jakiejkolwiek ludności cywilnej, przed wojną lub podczas niej, albo prześladowania ze względów politycznych, rasowych lub religijnych przy popełnianiu jakiejkolwiek zbrodni wchodzącej w zakres kompetencji Trybunału lub w związku z nią, niezależnie od tego, czy było to zgodne, czy też stało w sprzeczności z prawem kraju, w którym zbrodni dokonano. Przywódcy, organizatorzy, podżegacze i wspólnicy, uczestniczący w układaniu lub wykonaniu wspólnego planu albo zmowy w celu popełnienia jednej z wyżej wymienionych zbrodni, odpowiadają za wszelkie czyny, których dopuścił się ktokolwiek bądź w związku z wykonaniem takiego planu.

76Definicja została następnie skodyfikowana jako Zasada VI w Zasadach Prawa Międzynarodowego przyjętych w Karcie Trybunału Norymberskiego oraz w wyroku Trybunału, sformułowanych przez Komisję Prawa Międzynarodowego w 1950 roku w ramach rezolucji 177 (II) Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych i zatwierdzona przez Zgromadzenie Ogólne.

W szczególności I Zasada Norymberska stwierdza:

“Każdy, kto popełnia czyn, który stanowi przestępstwo w świetle prawa międzynarodowego jest za niego odpowiedzialny i podlega karze”.

Zasada II stanowi:

“Fakt, że prawo wewnętrzne nie przewiduje kary za czyn, który stanowi przestępstwo na mocy prawa międzynarodowego , nie zwalnia osoby, która popełniła czyn z odpowiedzialności zgodnie z prawem międzynarodowym”.

Zasada IV stanowi:

“Fakt, że osoba działała stosownie do polecenia swojego Rządu lub Zwierzchnika, nie zwalnia jej od odpowiedzialności, pod warunkiem, iż dokonanie przez nią wyboru moralnego było faktycznie możliwe.”.

Zasada VI stwierdza:

“Zbrodnie określone poniżej są karane jako zbrodnie w rozumieniu prawa międzynarodowego:...

(c) Zbrodnie przeciwko ludzkości: Morderstwo, eksterminacja, zniewolenie, deportacja i inne nieludzkie czyny popełnione przeciwko ludności cywilnej albo prześladowanie na tle politycznym, rasowym lub religijnym, gdy działania te są dokonane lub prześladowania te podjęte w celu wyegzekwowania lub w związku z dowolną zbrodnią przeciwko pokojowi lub zbrodnią wojenną.”

B. Rezolucje Organizacji Narodów Zjednoczonych

77Rezolucja Nr 95 (I) Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, przyjęta w dniu 11 grudnia 1946 roku, przewiduje, że:

“Zgromadzenie Ogólne ... zatwierdza zasady prawa międzynarodowego uznane przez Kartę Trybunału Norymberskiego oraz wyrok tego Trybunału ...”

78Rezolucja Nr 96 (I) Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, przyjęta w dniu 11 grudnia 1946 roku, przewiduje, że:

“Ludobójstwo jest zaprzeczeniem prawa do egzystencji całych grup ludzkich, tak jak zabójstwo jest zaprzeczeniem prawa do życia poszczególnych jednostek ludzkich; takie zaprzeczenie prawa do egzystencji stanowi wstrząs dla sumienia ludzkości, skutkuje ogromnymi stratami kulturowymi dla ludzkości oraz innych wartości reprezentowanych przez te grupy ludzi, stoi w sprzeczności z prawem moralnym oraz duchem i celem Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Wiele przykładów zbrodni ludobójstwa wystąpiło, gdy były niszczone rasowe, religijne, polityczne i inne grupy, w całości lub części.

Karanie za zbrodnię ludobójstwa leży w interesie społeczności międzynarodowej.

W związku z tym, Zgromadzenie Ogólne,

Stwierdza, że ludobójstwo jest zbrodnią na mocy prawa międzynarodowego, którą świat cywilizowany potępia oraz za której popełnienie, zarówno kierujący jak i współsprawcy – niezależnie od tego, czy są to osoby prywatne, urzędnicy państwowi czy politycy oraz niezależnie czy zbrodnia została popełniona na tle religijnym, rasowym, politycznym czy jakimkolwiek innym– podlegają karze;

Zwraca się do Państw Członków o uchwalenie prawa niezbędnego do zapobiegania i karania tej zbrodni...”

C. Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa

79Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych przyjęło Konwencję o ludobójstwie w jednomyślnym głosowaniu 56 członków na 179-tej sesji plenarnej w dniu 9 grudnia 1948 roku (rezolucja 260 (III)). ZSRR podpisał Konwencję w dniu 16 grudnia 1949 roku i ratyfikował ją w dniu 3 maja 1954 roku.[3] Republika Litewska dołączyła do Konwencji o Ludobójstwie po swojej odbudowie i międzynarodowym uznaniu niepodległości, w dniu 9 kwietnia 1992 roku. Konwencja weszła w życie odnośnie do Litwy w dniu 1 maja 1996 roku. Konwencja o ludobójstwie stanowi, w odpowiednim zakresie:

“Umawiające się Strony,

po rozważeniu zawartej w rezolucji Ogólnego Zgromadzenia Narodów Zjednoczonych Nr 96/I z dnia 11 grudnia 1946 r. deklaracji, stwierdzającej, że ludobójstwo jest zbrodnią w obliczu prawa międzynarodowego, sprzeczną z duchem i celami Narodów Zjednoczonych i potępioną przez świat cywilizowany:

uznając, że we wszystkich okresach historycznych ludobójstwo wyrządziło ludzkości wielkie straty;

w przekonaniu, że międzynarodowa współpraca jest konieczna dla uwolnienia ludzkości od tej ohydnej klęski,

zgadzają się na poniższe postanowienia:

Artykuł I: Umawiające się Strony potwierdzają, że ludobójstwo, popełnione zarówno w czasie pokoju jak podczas wojny, stanowi zbrodnię w obliczu prawa międzynarodowego, oraz zobowiązują się zapobiegać tej zbrodni i karać ją.

Artykuł II: W rozumieniu Konwencji niniejszej ludobójstwem jest którykolwiek z następujących czynów, dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, jako takich:

(a) zabójstwo członków grupy; (b) spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy; (c) rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego; (d) stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy; (e) przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy. Artykuł III: Następujące czyny podlegają karze:

(a) ludobójstwo; (b) zmowa w celu popełnienia ludobójstwa; (c) bezpośrednie i publiczne podżeganie do popełnienia ludobójstwa; (d) usiłowanie popełnienia ludobójstwa; (e) współudział w ludobójstwie. Artykuł IV: Winni ludobójstwa lub któregokolwiek z czynów, wymienionych w Artykule III, będą karani bez względu na to, czy są konstytucyjnie odpowiedzialnymi członkami rządu, funkcjonariuszami publicznymi czy też osobami prywatnymi.

Artykuł V: Umawiające się Strony zobowiązują się do wydania, zgodnie z ich konstytucjami, przepisów prawnych koniecznych do wykonania postanowień niniejszej Konwencji, a w szczególności do skutecznego karania winnych ludobójstwa lub innych czynów, wymienionych w Artykule III.

Artykuł VI: Osoby oskarżone o ludobójstwo lub inne czyny wymienione w Artykule III będą sądzone przez właściwy trybunał państwa, na którego obszarze czyn został dokonany, lub przez międzynarodowy trybunał karny, którego kompetencja będzie obejmowała te Umawiające się Strony, które kompetencję te przyjmą.”

80W 1951 roku Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (“MTS”) stwierdził w swojej Opinii doradczej do zastrzeżeń do Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa[4], że zasady będące fundamentalnymi dla Konwencji z 1948 roku zostały uznane przez cywilizowane narody jako wiążące nawet bez zobowiązań wynikających z Konwencji - MTS odniósł się do rezolucji 96 (I) Zgromadzenia Ogólnego ONZ oraz do “moralnych i humanitarnych zasad”, które stały u podstaw Konwencji z 1948 roku.

81W sprawie Eichmann z 1961 roku[5] Adolf Eichmann został skazany przez Sąd Okręgowy Jerozolimy na mocy ustępu I (a) Ustawy (o karaniu) nazistów i nazistowskich kolaborantów, 5710/1950; prawa izraelskiego, w którym przewidziano karalność zbrodni przeciwko ludności żydowskiej i które wywodziło się z Artykułu II Konwencji z 1948 roku. Przytaczając Opinię doradczą, zacytowaną w paragrafie 80 powyżej, sąd uznał, że nie ma wątpliwości, że ludobójstwo podczas II Wojny Światowej zostało uznane za zbrodnię na mocy prawa międzynarodowego ex tunc, a więc obowiązywała powszechna jurysdykcja nad takimi zbrodniami.

82W wyroku z dnia 29 maja 1962 roku Sąd Najwyższy Izraela potwierdził wyrok sądu pierwszej instancji i dodał:

“...Jeżeli istniały jakieś wątpliwości co do oceny Zasad Norymberskich jako zasad, które ukształtowały część prawa zwyczajowego narodów “od niepamiętnych czasów”, uzasadniają powyższe dwa międzynarodowe dokumenty. Nawiązujemy do rezolucji [nr 95(1)] Ogólnego Zgromadzenia [ONZ] z dnia 11 grudnia 1946 roku, która “potwierdza zasady prawa międzynarodowego uznanego w Karcie Trybunału Norymberskiego i wyroku Trybunału”, jak również do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego z tego samego dnia, nr 96 (I), w której to Zgromadzenie Ogólne “potwierdza, że ludobójstwo jest zbrodnią na mocy prawa międzynarodowego”...

Co więcej, w ślad za rezolucją 96 (I) z 11 grudnia 1946 roku Zgromadzenie Ogólne [ONZ] jednomyślnie przyjęło dnia 9 grudnia 1948 roku [Konwencję z 1948 roku]. Artykuł I tej Konwencji stanowi: “Umawiające się Strony zgodnie twierdzą, że ludobójstwo, bez względu na to, czy popełnione w czasie pokoju czy wojny, jest zbrodnią na mocy prawa międzynarodowego’.

Jak wykazał Sąd Okręgowy, opierając się na Opinii doradczej [MTS] z dnia 28 maja 1951 roku, importowanie tego przepisu to znaczy zasad nieodłącznych Konwencji – jako wyodrębnionych z zawartych w niej zobowiązań kontraktowych – “stanowiło już część międzynarodowego prawa zwyczajowego, kiedy zostały popełnione przerażające zbrodnie, które doprowadziły do przyjęcia przez Organizację Narodów Zjednoczonych rezolucji i szkicu Konwencji – zbrodnie ludobójstwa popełnione przez Nazistów” (paragraf 21 wyroku).

Wynik powyższej analizy wskazuje, że zbrodnie przewidziane w ustawie z 1950 roku, które zebraliśmy pod łączną nazwą “zbrodnie przeciwko ludzkości”, muszą być postrzegane dzisiaj jako działania, które zawsze były zakazane na mocy międzynarodowego prawa zwyczajowego – działania, mające “powszechny” kryminalny charakter i skutkujące indywidualną odpowiedzialnością karną jednostki. W świetle powyższego wprowadzenie ustawy w życie nie było w rozumieniu prawa międzynarodowego aktem legislacyjnym, który stał w sprzeczności z zasadą nulla poena lub działaniem o charakterze retroaktywnym, ale raczej [ustawą], która nadała moc prawu międzynarodowemu i jego celom ...”

D. Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości

83Konwencja Narodów Zjednoczonych o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości (26 listopada 1968 roku), ratyfikowana przez Republikę Litewską w dniu 1 lutego 1996 roku, stanowi w szczególności:

Artykuł I

“Nie ulegają przedawnieniu następujące zbrodnie, bez względu na datę ich popełnienia: ...

(b) zbrodnie przeciw ludzkości popełnione bądź w czasie wojny, bądź w czasie pokoju określone w Karcie Norymberskiego Międzynarodowego Trybunału Wojskowego z dnia 8 sierpnia 1945 roku i potwierdzone przez rezolucje Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych 3 (I) z dnia 13 lutego 1946 roku i 95 (I) z dnia 11 grudnia 1946 roku, wysiedlanie wskutek zbrojnego ataku lub okupacji i nieludzkie czyny wynikające z polityki apartheidu, jak również zbrodnia ludobójstwa zdefiniowana w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 roku, nawet jeżeli takie czyny nie stanowią naruszenia prawa wewnętrznego kraju, w którym zostały one popełnione.” Artykuł II

“W razie popełnienia jakiejkolwiek zbrodni wspomnianej w artykule I postanowienia niniejszej konwencji mają zastosowanie do przedstawicieli władz państwowych oraz do osób prywatnych, które brały w nich udział jako sprawcy lub współuczestnicy albo bezpośrednio podżegały innych do popełnienia jakiejkolwiek z tych zbrodni, albo które brały udział w spisku mającym na celu ich popełnienie, bez względu na stadium dokonania, oraz do przedstawicieli władz państwowych, którzy tolerowali ich popełnienie.”

Artykuł IV

“Państwa będące Stronami niniejszej konwencji zobowiązują się do podjęcia, zgodnie z ich procedurą konstytucyjną, wszelkich ustawodawczych bądź innych środków niezbędnych do zapewnienia, aby ustawowe lub inne terminy przedawnienia nie były stosowane w zakresie ścigania i karania zbrodni, o których mowa w artykułach I i II tej konwencji, i aby tam gdzie takie terminy przedawnienia istnieją, zostały one uchylone.”

E. Konwencja wiedeńska o prawie traktatów

84Artykuł 31 § 1 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów, sporządzonej dnia 23 maja 1969 roku i ratyfikowanej przez Republikę Litewską dnia 15 stycznia 1992 roku stanowi, że traktat powinien być interpretowany w dobrej wierze zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy przypisywać użytym w nim wyrazom w ich kontekście, oraz w świetle jego przedmiotu i celu.

F. Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii

85Artykuły 4 i 5 Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii (“Statut MTKJ”) (1993) brzmią następująco:

Artykuł 4 - Ludobójstwo

“1. Międzynarodowy Trybunał ma prawo do sądzenia osób, które popełniły ludobójstwo zdefiniowane w ustępie 2 niniejszego artykułu lub które popełniły jakiekolwiek inne czyny wymienione w ustępie 3 niniejszego artykułu.

2Ludobójstwo oznacza którykolwiek z następujących czynów, dokonany z zamiarem zniszczenia w całości lub części grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, taki jak:...”

Artykuł 5 – Zbrodnie przeciwko ludzkości

“Międzynarodowy Trybunał ma prawo do sądzenia osób odpowiedzialnych za następujące zbrodnie, jeżeli zostały one popełnione przeciwko jakiejkolwiek ludności cywilnej podczas konfliktu zbrojnego, niezależnie od tego, czy konflikt miał charakter międzynarodowy czy wewnętrzny:

(a) zabójstwo;

(b) eksterminacja;

(c) niewolnictwo;

(d) deportacja;

(e) uwięzienie;

(f) torturowanie;

(g) zgwałcenie;

(h) prześladowanie z powodów politycznych, rasowych i religijnych;

(i) inne czyny nieludzkie.”

G. Statut Międzynarodowego Trybunału dla Rwandy

86Statut Międzynarodowego Trybunału dla Rwandy (“Statut MTKR”) (1994) brzmi następująco:

Artykuł 2: Ludobójstwo

“...

2Ludobójstwo oznacza którykolwiek z następujących czynów, dokonany z zamiarem zniszczenia w całości lub części grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, taki jak:

a. Zabójstwo członków grupy;

b. Spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy;

c. Rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego;

d. Stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy;

e. Przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy.”

H. Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego

87Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego (1998, “Statut MTK”), który uzyskał moc obowiązującą w stosunku do Litwy w dniu 1 sierpnia 2003 roku, brzmi następująco:

Artykuł 6 – Ludobójstwo

“Dla celów niniejszego statutu “ludobójstwo” oznacza którykolwiek z następujących czynów, dokonany z zamiarem zniszczenia w całości lub części grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, takich jak:...”

I. Rezolucja 1096 (1996) Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy

88Dnia 27 czerwca 1996 roku Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przyjęło Rezolucję nr 1096 o środkach likwidacji spuścizny byłych totalitarnych systemów komunistycznych, która brzmi następująco:

“7. Zgromadzenie zaleca również, aby akty zbrodni popełnione przez jednostki podczas totalitarnego reżimu komunistycznego były ścigane i karane zgodnie ze standardami kodeksu karnego. Jeżeli kodeks karny przewiduje okresy przedawnienia dla pewnych zbrodni, może to zostać rozszerzone, skoro jest to kwestia wyłącznie proceduralna, nie merytoryczna. Przyjęcie i stosowanie prawa karnego w sposób retroaktywny nie jest jednakże dozwolone. Z drugiej strony, proces i karanie jednostki za jakiekolwiek działanie lub zaniechanie, które w momencie popełnienia nie stanowiło przestępstwa na mocy prawa krajowego, ale było uznane jako zbrodnia zgodnie z zasadami generalnymi prawa uznanymi przez cywilizowane narody, jest dozwolone. Co więcej, jeżeli jednostka wyraźnie działała z naruszeniem praw człowieka, twierdzenie, że działało się pod rozkazem nie wyłącza ani bezprawności ani indywidualnej winy.

J. Rezolucja 1481 (2006) Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy

8925 stycznia 2006 roku Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przyjęło Rezolucję nr 1481 w sprawie potrzeby międzynarodowego potępienia zbrodni totalitarnych reżimów komunistycznych, która brzmi następująco:

“1. Zgromadzenie Parlamentarne odnosi się do swojej Rezolucji 1096 (1996) o środkach likwidacji spuścizny byłych totalitarnych systemów komunistycznych.

2Charakterystyczne dla totalitarnych reżimów komunistycznych, które sprawowały rządy w centralnej i wschodniej Europie w ostatnim wieku, a które ciągle panują w kilku państwach na świecie, było, bez wyjątku, masowe naruszanie praw człowieka. Naruszenia różniły się w zależności od kultury, kraju, okresu historycznego oraz wiązały się z pojedynczymi i masowymi morderstwami i egzekucjami, śmiercią w obozach koncentracyjnych, zagłodzeniem, deportacjami, torturami, niewolniczą pracą oraz innymi formami masowego psychicznego terroru, prześladowaniami na tle etnicznym lub religijnym, naruszaniem wolności sumienia, myśli i słowa, wolności prasy, a także z brakiem pluralizmu politycznego.

3Zbrodnie były usprawiedliwiane teorią walki klas i zasadą dyktatury proletariatu. Interpretacja tych dwóch zasad legitymizowała “eliminację” osób uznanych za szkodliwe dla budowania nowego społeczeństwa i będących w związku z tym wrogami totalitarnego komunistycznego reżimu. Znaczna część ofiar w każdym kraju była narodowości tego państwa. Była to sprawa szczególnie dotycząca ludności byłego ZSRR, która liczebnie przeważyła inne narody, w kontekście liczby ofiar...

5Upadek totalitarnego komunistycznego reżimu w środkowej i centralnej Europie nie pociągnął za sobą międzynarodowego śledztwa dotyczącego zbrodni przezeń popełnionych. Co więcej, autorzy tych zbrodni nie zostali postawieni przed sądem przez społeczność międzynarodową, jak miało to miejsce w przypadku okropnych zbrodni popełnionych przez narodowy socjalizm (nazizm).

6Konsekwentnie, publiczna świadomość zbrodni popełnionych przez totalitarny komunistyczny reżim jest bardzo niska. Partie komunistyczne działają legalnie i aktywnie w niektórych państwach, w niektórych przypadkach nawet nie zdystansowały się one od zbrodni popełnionych przez totalitarny komunistyczny reżim w przeszłości.”

K. Rezolucja 1723 (2010) Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy

90Dnia 23 kwietnia 2010 roku Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przyjęło rezolucję upamiętniającą ofiary Wielkiego Głodu (Holodomor) w byłym ZSRR. Rezolucja stwierdza, że “totalitarny reżim stalinowski w byłym Związku Radzieckim doprowadził do przerażającego pogwałcenia praw człowieka, który pozbawił miliony ludzi ich prawa do życia”.

IV. ODPOWIEDNIE MIĘDZYNARODOWE I PORÓWNAWCZE PRAWO I PRAKTYKA ODNOSZĄCE SIĘ DO SŁÓW “W CZĘŚCI” W ARTYKULE II KONWENCJI O LUDOBÓJSTWIE.

A. Analiza

91Preambuła do rezolucji 96 (I) ONZ z 1946 roku stanowi, że wiele przypadków ludobójstwa miało miejsce, kiedy “rasowe, religijne, polityczne lub inne grupy były niszczone w całości lub części”.

Artykuł II Konwencji o ludobójstwie z 1948 roku stanowi, że akty ludobójstwa muszą być popełnione z zamiarem zniszczenia “w całości lub w części” chronionej grupy.

92Sama Konwencja o ludobójstwie nie dostarcza wskazówek, co konstytuuje zamiar zniszczenia “w części”. Travaux préparatoires dostarczają pewnych porad, co do rozumienia pojęcia “w części”.

93Niektórzy z pierwszych komentatorów Konwencji o ludobójstwie twierdzili, że termin “w części” zawiera istotny wymóg. Pieter Drost spostrzegł, że każda systematyczna destrukcja odłamu chronionej grupy konstytuuje ludobójstwo.[6] Raphael Lemkin głosił pogląd, że “Konwencja dotyczy wyłącznie akcji powziętych na masową skalę”.[7] Twierdził, że “destrukcja w części musi być znaczącej natury, aby wpłynąć na całość.” Komentatorzy nie wyrazili poglądu, w jaki sposób ani czy zniszczenie grupy politycznej czy ekonomicznej może spowodować częściowe zniszczenie grupy narodowej w rozumieniu Artykułu II.

94Zgodnie z Komisją Prawa Międzynarodowego (“KPM”) sprawcy zbrodni muszą dążyć do zniszczenia ilościowo znaczącej części chronionej grupy:

“Nie jest koniecznym zamiar osiągnięcia kompletnego zniszczenia grupy na każdym krańcu ziemi. Niemniej jednak zbrodnia ludobójstwa ze swej natury wymaga intencji zniszczenia co najmniej znaczącej części konkretnej grupy.”[8]

95Badania Benjamina Whitakera z 1985 roku dotyczące zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa wskazują, że częściowe zniszczenie grupy wyczerpuje charakterystykę ludobójstwa, jeżeli dotyczy dużej części całej grupy lub znaczącej części tej grupy:

“Zwrot ‘w części’ wydaje się sugerować rozsądnie znaczącą ilość, relatywnie do ogółu grupy jako całości lub znaczący fragment grupy, jak na przykład jej liderów.”

96Raport końcowy z Komisji ekspertów, powołanej zgodnie z rezolucją Rady Bezpieczeństwa 780 (1992) (do zbadania naruszeń międzynarodowego prawa humanitarnego w byłej Jugosławii, dalej określany jako raport “Komisji ekspertów’ o Jugosławii z 1992 roku[9]), podtrzymał tę interpretację. Stanowił:

“93. Zniszczenie grupy w całości lub części nie oznacza, że grupa musi zostać całkowicie wyeksterminowana. Słowa “w całości lub w części” zostały wprowadzone do tekstu, aby wyjaśnić, że nie jest konieczny zamiar zabicia wszystkich członków grupy.

94Jeżeli celem jest zasadniczo całe kierownictwo grupy może to stanowić ludobójstwo. Takie kierownictwo składa się z politycznych i administracyjnych przywódców, przywódców religijnych, akademickich i intelektualnych, przywódców biznesowych i innych – w sumie per se może być silnym wskaźnikiem ludobójstwa bez względu na faktyczną liczbę zabitych. Argumentem potwierdzającym będzie los reszty grupy. Rodzaj ataku przeciwko przywódcom musi być postrzegany w kontekście losu lub tego, co stało się z pozostałymi członkami grupy. Jeżeli dokonano eksterminacji przywódców grupy, a w tym samym czasie lub w ślad za tym relatywnie duża liczba członków grupy zostaje zabita lub poddana innym haniebnym działaniom, na przykład deportacji na dużą skalę albo zmuszeniu do ucieczki, zespół naruszeń powinien być postrzegany jako całość, by interpretować przepisy Konwencji w duchu zgodnym z jej celem. Podobnie, dokonanie eksterminacji członków organów porządku publicznego lub personelu militarnego, może stanowić znaczącą część tej grupy, z tego względu, że pozostawia grupę bezbronną wobec innych ataków podobnej lub innej natury, w szczególności jeżeli przywódcy również są eliminowani. Zatem zamiar zniszczenia struktury społecznej poprzez eksterminację jej kierownictwa wraz z innymi aktami eliminacji pewnego segmentu społeczeństwa, może być również uznane za ludobójstwo”.

B. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii

97Wykładnia historii terminu “w całości lub części” od 1948 roku została dokonana przez Izbę Procesową Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii (“MTKJ”) w sprawie Prokurator przeciwko Krstić (sprawa IT-98-33-T, wyrok z dnia 2 sierpnia 2001 roku, §§ 584-587). MTKJ zinterpretował przesłankę zamiaru zniszczenia grupy “w całości lub części” zgodnie ze znaczeniem Artykułu 4 (2) swojego statutu, który jest oparty na Artykule II Konwencji o Ludobójstwie.

98W sprawie Prokurator przeciwko Jelisić (sprawa IT-95-10-T, wyrok, 14 grudnia 1999 roku), Izba Procesowa Trybunału MTKJ, powołując się na projekt kodeksu KPM z 1996 roku i Raport o Jugosławii z 1992 roku Komisji ekspertów, stwierdziła:

“80. ... uznano, że zamiar zniszczenia nie musi być skierowany przeciwko całej grupie, co jasno wynika z brzmienia Artykułu 4 statutu. KPM stwierdza również, że “niekonieczny jest zamiar osiągnięcia całkowitego zniszczenia grupy na każdym krańcu świata.” Pytanie, które się pojawia to jaka część grupy będzie oznaczać ludobójstwo oraz od jakiego progu zbrodnia będzie kwalifikowana jako ludobójstwo?...

82Znając cel Konwencji, którym jest zmierzenie się z masowymi zbrodniami, powszechnie uznano, że zamiar zniszczenia musi być nakierowany na znaczącą część grupy... Zamiar ludobójstwa może być bowiem manifestowany dwojako. Może polegać na pragnieniu eksterminacji bardzo dużej liczby członków grupy, w którym to przypadku świadczyłoby to o zamiarze zniszczenia grupy en masse. Jednakże może również polegać na pragnieniu zniszczenia mniejszej liczby członków, wyselekcjonowanych ze względu na wpływ, jaki ich zniknięcie wywołała pośród pozostałych członków grupy jako całości. Wtedy możemy mówić o zamiarze zniszczenia grupy “w sposób selektywny” ...

99W sprawie Prokurator przeciwko Krstić (cytowanej powyżej) Izba Procesowa MTKJ zbadała, czy Pan Krstić dopuścił się aktów ludobójstwa podczas masakry w Srebrenicy w 1995 roku. Co do terminu “w części” Izba Trybunału stwierdziła:

“590. Izba Procesowa dysponuje marginesem swobody w ocenianiu, czym jest zniszczenie grupy “w części”. Musi jednak korzystać ze swojej swobody uznaniowej w duchu zgodnym z przedmiotem i celem Konwencji, którym jest kryminalizacja szczególnego zachowania skierowanego przeciwko egzystencji chronionych grup. Izba wyraża opinię, że zamiar zniszczenia grupy, nawet tylko w części, oznacza dążenie do zniszczenia wyraźnej części grupy w odróżnieniu do nagromadzenia pojedynczych jednostek w jej obrębie. Mimo, że sprawcy ludobójstwa nie muszą dążyć do zniszczenia całej grupy chronionej przez Konwencję, muszą postrzegać część tej grupy, którą chcą zniszczyć jako wyraźną całość, która musi być wyeliminowana. Kampania, która skutkuje zabijaniem określonej liczby członków chronionej grupy, w różnych miejscach w szerokim obrębie geograficznym, może równocześnie nie zostać zakwalifikowana jako ludobójstwo, pomimo wysokiej ogólnej liczby ofiar, ponieważ nie towarzyszy jej zamiar sprawców wyeliminowania bytu grupy jako takiej...”

100Pośród innych argumentów, obrona utrzymywała, że armia bośniackich Serbów wyraźnie zamierzała zabijać wszystkich potencjalnych bojowników w celu eliminacji jakiegokolwiek przyszłego zagrożenia militarnego. Izba Procesowa nie zaakceptowała tego argumentu. Zbadała razem fakt zabijania mężczyzn w wieku wojskowym i deportacji reszty grupy, postrzegając deportację jako wskazówkę, że zabijanie mężczyzn w wieku wojskowym było dokonywane z zamiarem zniszczenia bośniackich muzułmanów w Srebrnicy (§§ 594, 595, 598 i 634 wyroku).

101W dniu 19 kwietnia 2004 roku Izba Odwoławcza MTKJ w sprawie Prokurator przeciwko Krstić potwierdziła, że “część” jest determinowana nie tylko przez liczby:

“12. Przesłanka zamiaru ludobójstwa na mocy Artykułu 4 statutu jest spełniona, gdy dowody wskazują, że rzekomy sprawca zamierzał zniszczyć co najmniej znaczącą część chronionej grupy. Decydujące dla stwierdzenia, kiedy obrana za cel część jest wystarczająco znacząca, aby spełnić tę przesłankę, może być kilka względów. Liczbowy rozmiar obranej za cel części grupy jest koniecznym i ważnym punktem startowym, jednak nie we wszystkich sprawach punktem zamykającym kwestię. Liczba jednostek obranych za cel nie powinna być oceniana w ujęciu generalnym, ale również w powiązaniu z rozmiarem całej grupy. Dodatkowo oprócz rozmiaru liczbowego obranej za cel części, istotne jest również jej znaczenie. Jeśli szczególna część grupy jest typowa dla całej grupy lub jest znacząca dla jej przetrwania, może być to potwierdzeniem stwierdzenia, że część kwalifikuje się jako znacząca w rozumieniu Artykułu 4...”

Izba Odwoławcza MTK rozważała również, czy “eliminacja ludności muzułmańskiej ze Srebrnicy... może posłużyć jako przekonujący przykład dla wszystkich bośniackich muzułmanów o ich bezbronności i bezradności w zetknięciu z serbskimi siłami militarnymi. Los bośniackich muzułmanów ze Srebrnicy byłby typowy dla wszystkich bośniackich muzułmanów”(§ 16).

102W sprawie Prokurator przeciwko Sikirica (IT-95-8, wyrok w sprawie wniosków obrony o uniewinnienie, 3 września 2001 roku) Izba Procesowa MTKJ uznała:

“65. Badania ekspertów ONZ nad ludobójstwem określają termin “w części” jako “rozsądnie znaczącą liczbę, relatywnie do ogółu grupy jako całości lub inaczej, jako znaczącą część grupy jak na przykład jej kierownictwo”. Definicja ta oznacza, że pomimo, iż nie wymaga się całkowitego zniszczenia grupy, konieczne jest ustalenie “zamiaru zniszczenia co najmniej znaczącej części grupy”. Izba uważa, że właściwszym będzie mówienie o “rozsądnie znaczącej” niż “rozsądnie istotnej” liczbie. Ta część definicji wymaga dowodów zamiaru zniszczenia rozsądnie znaczącej liczby relatywnie do ogólnej populacji grupy. Zgodnie z tą definicją, jeżeli to kryterium nie jest spełnione, mens rea może zostać ustalony na podstawie dowodu zamiaru zniszczenia istotnej części grupy, takiej jak jej kierownictwo. Podczas gdy Izba nie odrzuca tego aspektu definicji, która postrzega dwa elementy jako alternatywne, mogą wystąpić sytuacje, w których wniosków co do zamiaru nie można wyciągać na podstawie dowodu w stosunku do każdego elementu osobno, ale kiedy dowód w stosunku do poszczególnych elementów jest postrzegany jako całość, co byłoby idealnie właściwą sytuacją do wywodzenia wniosków...

76Jeżeli kryterium ilościowe nie ma zastosowania zamiar zniszczenia w części może zostać ustalony, jeżeli istnieje dowód, że zniszczenie miało dotyczyć znaczącej części grupy, takiej jak jej kierownictwo.

77Izba uznaje za przekonującą analizę zawartą w wyroku Trybunału w sprawie Jelisić, że wymagany zamiar może być wnioskowany z “zamiaru zniszczenia ograniczonej liczby osób wybranych pod tym kątem, aby ich zlikwidowanie miało wpływ na przetrwanie grupy jako całości.” Istotnym elementem jest obranie za cel pewnej liczby osób, które z powodu swoich specjalnych kwalifikacji jako przywódcy w grupie jako całości, są tak ważni, że ich prześladowanie w rozumieniu Artykułu 4(2)(a)(b) i (c) miałaby wpływ na przetrwanie grupy jako takiej.”

103Prokurator wnosił, by Izba Procesowa zbadała w odniesieniu do bośniackich muzułmanów, którzy byli aktywni jako przywódcy grupy w stawianiu oporu i obronie swoich wiosek przed atakami bośniackich Serbów, czy ich eliminacja miała znaczący wpływ na przetrwanie grupy. Izba Trybunału odmówiła twierdząc, że “została przedstawiona bardzo mała ilość dowodów na przywództwo tych [osób] ... Są dowody, że pośród osadzonych byli kierowcy taksówek, nauczyciele szkolni, prawnicy, piloci, rzeźnicy i właściciele kawiarni. Ale nie ma szczególnych dowodów, który identyfikowałby ich jako liderów społeczności. W rzeczy samej nie wydają się oni być osobami odgrywającymi szczególne znaczenie dla swojej społeczności, z wyjątkiem tego, że niektórzy z nich byli w wieku wojskowym” (§80). Izba Procesowa MTKJ w związku z tym odrzuciła opinię, że wszyscy z tych bośniackich muzułmanów, którzy byli aktywni w stawianiu oporu przy przejmowaniu ich wiosek, powinni być traktowani jaki przywódcy. “Przyjęcie takiej opinii pociągnęłoby za sobą konieczność przyjęcia definicji przywództwa tak elastycznej, że aż bezwartościowej”(§ 81).

104W sprawie Prokurator przeciwko Tolimir (IT-05-88/2-T, wyrok z 12 grudnia 2012 roku), większość Izby Procesowej MTKJ uznała, w nawiązaniu do zabójstwa trzech liderów enklawy bośniackich muzułmanów Žepa (burmistrz władz samorządowych miasta, który był także przywódcą religijnym, dowódcą wojskowym i przewodniczącym jednostki obrony cywilnej), że “podczas gdy zabito jednostki, była to liczba jedynie trzech osób, w świetle jednak wielkości Žepa stanowili oni trzon przywództwa cywilnego i wojskowego”. Ich zabójstwo było “sprawą zamierzonego zniszczenia ograniczonej liczby osób wyselekcjonowanych tak, że ich zniknięcie miałoby wpływ na przetrwanie grupy jako całości”. Co więcej, zabicie jednej z tych trzech osób, która w tym czasie cieszyła się specjalnym statusem obrońcy bośniackich muzułmanów enklawy Žepa, miało symboliczny skutek dla przetrwania bośniackich muzułmanów Wschodniej Bośni i Hercegowiny. Na tej podstawie oraz biorąc także pod uwagę fakt przymusowych przesiedleń pozostałej ludności Žepa większość Izby Procesowej była przekonana ponad wszelką wątpliwość, że oddziały bośniackich Serbów zabiły trzech przywódców enklawy Žepa ze szczególnym zamiarem ludobójstwa, nakierowanym na zniszczenie części populacji bośniackich muzułmanów jako takiej (§§ 780-782).

C. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości

105Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS) w swoim orzeczeniu z dnia 26 lutego 2007 roku w sprawie dotyczącej zastosowania Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa (Bośnia i Hercegowina przeciwko Serbii i Czarnogórze; zobacz §§ 198-201 tego wyroku) stwierdził, że ludobójstwo w Bośni i Hercegowinie zostało popełnione w związku z masakrą w Srebrnicy w 1995 roku. Mając na uwadze prace przygotowawcze nad Konwencją o ludobójstwie, MTS stwierdził:

“194. Prace przygotowawcze nad Konwencją potwierdzają, że musi być stosowana definicja pozytywna. Ludobójstwo jako “zaprzeczenie egzystencji całych grup ludzkich” zostało zestawione, na zasadzie kontrastu, przez Zgromadzenie Ogólne w rezolucji 96 (I) z 1946 roku cytowanej w preambule Konwencji, z zabójstwem jako “zaprzeczeniem prawa do życia jednostki ludzkiej”. Twórcy Konwencji zwrócili szczególną uwagę na pozytywną identyfikację grup ze szczególnymi cechami wyróżniającymi przy decydowaniu, które grupy włączają, a które (takie jak grupy polityczne) wykluczą. Trybunał przemawiał w tym samym tonie w 1951 roku przy ogłoszeniu, że celem Konwencji jest ochrona “bytu pewnych grup ludzkich” (Zastrzeżenia do Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, Opinia Doradcza, Raporty MTS 1951 rok., s. 23). Takie rozumienie ludobójstwa wymaga pozytywnej identyfikacji grupy. Odrzucenie propozycji zawarcia w Konwencji ludobójstwa grup politycznych i kulturalnych także pokazuje, że twórcy poświęcili szczególną uwagę pozytywnej identyfikacji grup ze szczególnym rozróżnieniem przyjętych, według niektórych nieodłącznych, cech. Negatywnie określone grupy nie mogą być postrzegane w ten sposób.”

106W paragrafach 198-201 wyroku MTS uznał, że słowa “w części” w pierwszej kolejności odnoszą się do wymogu istotności, podążając za poglądem MTKJ oraz KPM. Odniósł się również do kryterium możliwości, co oznacza możliwość dostępną dla sprawców, co do terytorium ich działania i kontroli. Jako istotny czynnik MTS przyjął kryterium jakościowe (“znaczenie pewnych jednostek w grupie”, jak wspomniano w paragrafie 12 wyroku Izby Odwoławczej MTKJ w sprawie Krstić). MTS niemniej jednak stwierdził:

“ustalenie “grupy” nie będzie zawsze zależało od samego wymogu istotności, chociaż jest on ważny w punkcie początkowym. Z opinii Trybunału wynika, że podejście jakościowe nie może być jedynym podejściem. Izba Odwoławcza w sprawie Krstić również podziela ten pogląd.”

107MTS uznał, że w lipcu 1995 roku w Srebrnicy miały miejsce akty zabijania i powodowania poważnych uszkodzeń ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego (zarówno w stosunku do osób straconych jak i tych, którzy zostali odseparowani i wysiedleni). W ślad za Izbą Odwoławczą MTKJ w sprawie Krstić Trybunał uznał bośniackich muzułmanów ze Srebrnicy za “część” grupy bośniackich muzułmanów. Co więcej, wyraził aprobatę dla uznania przez MTSJ, że “pomimo, że ta populacja [40,000 ludzi] stanowiła jedynie niewielki procent całości muzułmańskiej populacji Bośni i Hercegowiny w tym czasie, znaczenie muzułmańskiej społeczności Srebrnicy nie może być postrzegane jedynie przez jej rozmiar” (§ 296, cytowany Krstić).

108W wyroku z 3 lutego 2015 roku o Zastosowaniu Konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa (Chorwacja przeciwko Serbii) MTS stwierdził (odniesienia pominięto):

“142. Trybunał przypomina, że zniszczenie grupy “w części” w rozumieniu Artykułu II Konwencji musi być oceniane poprzez odniesienie do kilku kryteriów. W związku z tym stwierdzono w 2007 roku, że “zamiarem musi być zniszczenie co najmniej znaczącej części pewnej grupy” oraz że stanowi to “decydujące” kryterium. Trybunał dalej zauważył, że “szeroko akceptowanym jest fakt, że ludobójstwo może być uznane za popełnione w przypadku, gdy zamiarem jest zniszczenie grupy na konkretnie określonym terenie geograficznym” i dalej, że “obszar aktywności i kontroli sprawcy jest brany pod uwagę”. Należy również zwrócić uwagę na znaczenie rzekomo obranej za cel części grupy jako całości. W odniesieniu do tego kryterium Izba Odwoławcza MTKJ określiła w swoim wyroku w sprawie Krstić, że “Jeśli szczególna część grupy jest symboliczna dla całości grupy lub jest znacząca dla jej przetrwania, może to potwierdzać stwierdzenie, że część kwalifikuje się jako istotną w rozumieniu Artykułu 4 [statutu MTKJ, paragraf 2, który w swej istocie oddaje treść Artykułu II Konwencji]”

W 2007 roku Trybunał stwierdził, że czynniki te muszą zostać ocenione w każdej oddzielnej sprawie. Wynika z tego, że w ocenie, czy rzekomo obrana za cel część chronionej grupy jest istotna w kontekście grupy jako całości, Trybunał weźmie pod uwagę czynnik ilościowy jak i dowody odnośnie lokalizacji geograficznej i znaczenia rzekomo obranej za cel części grupy.”

Dodatkowo, należy zauważyć, że w powyższym wyroku MTS zmierzył się również z pytaniem o to, czy status ofiar – kombatantów czy cywilów – był istotny w jego ocenie. Stwierdzono:

“218. Trybunał najpierw weźmie pod uwagę zarzuty dotyczące zabitych podczas oblężenia i zdobycia Vukovaru. Strony debatowały nad ilością ofiar, ich statusem i pochodzeniem etnicznym, a także nad okolicznościami, w których zmarli. Trybunał nie potrzebuje rozważać tych wszystkich kwestii. Zauważa, że pomimo istnienia wielu niejasności wokół tych pytań, jest oczywiste, że atak na Vukovar nie ograniczał się do celów wojskowych; był również skierowany na wówczas przeważającą chorwacką ludność cywilną (wielu Serbów uciekło z miasta przed lub po wywiązaniu się walki)...”

V. INNA ODPOWIEDNIA PRAKTYKA TRYBUNAŁÓW MIĘDZYNARODOWYCH

109Odnośnie do grup chronionych na mocy Artykułu II Konwencji o Ludobójstwie, w sprawie Prokurator przeciwko Rutaganda (MTKR-96-3-T, 6 grudnia 1999 roku) i późniejszych orzeczeniach, Izba Procesowa Międzynarodowego Trybunału dla Rwandy stwierdziła:

“Potencjalne grupy ofiar zbrodni ludobójstwa

55Izba wyraża pogląd, że koniecznym jest wzięcie pod rozwagę kwestii potencjalnych grup ofiar w świetle przepisów statutu i Konwencji o Ludobójstwie, które przewidują, że ludobójstwo zmierza do “zniszczenia, w całości lub części, grupy narodowej, etnicznej, rasowej czy religijnej, jako takiej.”

56Izba zauważa, że koncepcje narodowej, etnicznej, rasowej i religijnej grupy były szeroko badane oraz że obecnie nie ma żadnych generalnie ani międzynarodowo akceptowanych dokładnych definicji. Każda z tych koncepcji musi być oceniona w świetle szczególnego politycznego, społecznego i kulturalnego kontekstu. Co więcej, Izba zauważa, że dla celów stosowania Konwencji o ludobójstwie, członkostwo w grupie jest, w rzeczy samej, pojęciem bardziej subiektywnym niż obiektywnym. Ofiara jest postrzegana przez sprawcę ludobójstwa jako osoba należąca do grupy desygnowanej do zniszczenia. W niektórych przypadkach ofiara może sama postrzegać siebie jako należącą do tej grupy.

57Niemniej jednak Izba jest zdania, że sama subiektywna definicja nie jest wystarczająca do ustalenia grup ofiar, jak przewidziano w Konwencji o ludobójstwie. Jak się wydaje z analizy travaux préparatoires Konwencji o ludobójstwie pewne grupy, takie jak grupy polityczne i ekonomiczne, zostały wyłączone z grup chronionych, ponieważ są uważane za grupy mobilne, do których można dołączyć poprzez zaangażowanie polityczne. Mogłoby to, a contrario, wskazywać, że Konwencja miała przypuszczalnie chronić relatywnie stabilne i stałe grupy.

58W związku z tym Izba stwierdza, że przy ocenie, czy poszczególna grupa może być uznana za chronioną przed zbrodnią ludobójstwa, należy każdą sprawę traktować indywidualnie, biorąc pod uwagę zarówno odpowiednie przedłożone dowody, jak i polityczny oraz kulturowy kontekst jak wskazano supra.”

110Wskazany sposób wnioskowania został utrzymany i potwierdzony w późniejszych sprawach, w których orzekał Trybunał. W szczególności, w sprawie Prokurator przeciwko Semanza (MTKR-97-20, wyrok z dnia 15 maja 2003 roku, § 317), Izba stwierdziła, że decyzja, czy grupa objęta jest ochroną na mocy Konwencji o ludobójstwie, musi być każdorazowo podejmowana w odniesieniu do obiektywnych szczegółów danego społecznego lub historyczynego kontekstu oraz poprzez subiektywne postrzeganie sprawców; determinowanie grupy chronionej musi być dokonywane w oparciu o podstawy konkretnej sprawy, mając na uwadze oba kryteria: obiektywne i subiektywne. W sprawie Prokurator przeciwko Kamuhanda (MTKR-95-54A-T, wyrok 22 stycznia 2004 roku, § 630) Izba stwierdziła, że pojęcie grupy nie posiada generalnie lub międzynarodowo przyjętej definicji, za to każda grupa musi być oceniana w świetle szczególnego politycznego, społecznego, historycznego i kulturalnego kontekstu.

111W nawiązaniu do zbrodni przeciwko ludzkości i pojęcia “skierowane przeciwko ludności cywilnej” w sprawie Prokurator przeciwko Kupreškić i Innym (IT‑95‑16-T, wyrok z 14 stycznia 2000 roku), która dotyczyła zabójstwa 116 muzułmanów w celu usunięcia z wioski populacji muzułmańskiej, MTKJ uznał:

“3. ’Skierowany przeciwko ludności cywilnej’

547Wygląda na to, że szeroka definicja pojęć “cywilny” i “ludność” jest zamierzona. Jest to uzasadnione przede wszystkim przedmiotem i celem zasad ogólnych i zasad prawa humanitarnego, w szczególności zasadami zakazującymi zbrodni przeciwko ludzkości. Po drugie jest zamierzone w celu zabezpieczenia podstawowych ludzkich wartości poprzez zakazanie okrucieństw skierowanych przeciwko godności ludzkiej. Trudno zrozumieć, dlaczego tylko cywile, a nie również kombatanci powinni być chronieni tymi zasadami (w szczególności zasadą zakazującą prześladowania), biorąc pod uwagę, że zasady te mogą przewidywać szerszy humanitarny zakres i cel niż te zakazujące zbrodni wojennych. W każdym razie uwzględniając wyraźne ograniczenie w Artykule 5, Izba stwierdza, że szeroka interpretacja powinna być stosowana do pojęcia “cywile”, tym bardziej, że ograniczenie z Artykułu 5 stanowi odchylenie od międzynarodowego prawa zwyczajowego.

548Powyższa propozycja znajduje potwierdzenie w orzecznictwie. Szczególnym odniesieniem do poruszanej sprawy są ustalenia poczynione w sprawie Barbie[10] (choć oparte na ogólnych zasadach prawa międzynarodowego), że “nieludzkie akty i prześladowania dokonywane w sposób systematyczny, w imieniu państwa prowadzącego politykę ideologicznej supremacji, nie tylko przeciwko osobom z powodu ich przynależności do społeczności rasowej czy religijnej, ale również przeciwko oponentom tej polityki, jakkolwiek forma tej “opozycji” może być rozumiana jako zbrodnia przeciwko ludzkości. W sprawie Vukovar Zasada 61, decyzja z dnia 3 kwietnia 1996 roku, Izba stwierdziła, że zbrodnie przeciwko ludzkości mogą być popełnione nawet jeśli ofiary w przeszłości były uzbrojone.

549Tak więc obecność tych aktywnie zaangażowanych w konflikt osób nie powinna uniemożliwiać uznania populacji za cywili oraz te aktywnie zaangażowane w ruch oporu osoby mogą zostać zakwalifikowane jako ofiary zbrodni przeciwko ludzkości.”

112Co do wymagań, które muszą być spełnione przed skazaniem za ludobójstwo, w poprzednio wspomnianym wyroku w sprawie Bośnia i Hercegowina przeciwko Serbii i Czarnogórze, MTS stwierdził (§ 293 wyroku MTS; MTS odniósł się do paragrafu 37 wyroku Izby Odwoławczej MTKJ w sprawie Prokurator przeciwko Krstić):

“293. ...Waga zbrodni ludobójstwa odzwierciedlana jest w rygorystycznych wymaganiach, które muszą być spełnione przed skazaniem. Warunki te – wymagające udowodnienia istnienia specyficznego zamiaru i wykazania, że grupa została przeznaczona do zniszczenia w całości lub części – chronią przed niebezpieczeństwem lekkomyślnego skazania za tę zbrodnię. Jednakże gdy wymagania te zostaną spełnione, prawo nie może wzbraniać się przed nazywaniem popełnionych zbrodni ich właściwą nazwą.”

113Inne trybunały międzynarodowe stwierdzały, że zakaz ludobójstwa jest kategoryczną normą prawa międzynarodowego (ius cogens). Tak stwierdzono w sprawach: MTS Demokratyczna Republika Konga przeciwko Rwandzie (wyrok z 3 lutego 2006 roku, Raporty MTS 2006, s. 6), Bośnia i Hercegowina przeciwko Serbii i Czarnogórze (wyrok z dnia 26 lutego 2007 roku, Raporty MTS 2007, s. 43) i Niemcy przeciwko Włochom (wyrok z dnia 3 lutego 2012 roku, Raporty MTS 2012, s. 99), jak również Międzynarodowy Trybunał dla Rwandy sprawa Prokurator przeciwko Kayishema i Ruzindana (MTKR-95-1-T, wyrok z dnia 21 maja 1999 roku).

PRAWO

I. RZEKOME NARUSZENIE ARTYKUŁU 7 KONWENCJI

114Skarżący zarzucił, że szeroka interpretacja zbrodni ludobójstwa zastosowana przez sądy litewskie, nie ma podstaw w regulacji obowiązującej odnośnie do tego przestępstwa w międzynarodowym prawie publicznym. Zarzucał, że w związku z tym jego skazanie za ludobójstwo było równoznaczne z naruszeniem Artykułu 7 Konwencji, który brzmi następująco:

“1. Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony.

2Niniejszy artykuł nie stanowi przeszkody w sądzeniu i karaniu osoby winnej działania lub zaniechania, które w czasie popełnienia stanowiły czyn zagrożony karą według ogólnych zasad uznanych przez narody cywilizowane.”

A. Dopuszczalność

1Zasada sześciu miesięcy

115Rząd podnosił, że skarżący złożył skargę po upływie sześciomiesięcznego terminu od daty wydania ostatecznego orzeczenia. Przyznając, że stempel pocztowy na kopercie zawierającej skargę przedstawiał datę 30 lipca 2005 roku, zauważył, że skarga została dostarczona do Trybunału dopiero 29 września 2005 roku. Takie opóźnienie było niewytłumaczalne.

116Skarżący twierdził, że skarga została wysłana w wymaganym terminie.

117Trybunał stwierdził, że skazanie skarżącego zostało utrzymane w mocy przez Sąd Najwyższy dnia 22 lutego 2005 roku. Limit czasowy 6 miesięcy na złożenie skargi do Trybunału, zgodnie z treścią Artykułu 35 §§ 1 i 4 Konwencji, wygasł 22 sierpnia 2005 roku. Badając materiały dostarczone przez skarżącego Trybunał zauważa, że koperta zawierająca jego skargę została nadana na Litwie dnia 30 lipca 2005 roku, biorąc pod uwagę, że znajdujący się na kopercie stempel pocztowy poczty Tauragė nosi tą datę. Na kopercie znajduje się również pieczęć potwierdzająca jej odebranie przez Kancelarię Trybunału w dniu 28 września 2005 roku. Formularz skargi jest ostemplowany jako otrzymany przez Trybunał w dniu 29 września 2005 roku. Mimo przyznania, że nastąpiło pewne opóźnienie w przesyłce, uznaje się, że stempel pocztowy jest datowany zgodnie z dniem przyjęcia skargi (zobacz Kipritçi przeciwko Turcji, nr 14294/04, § 18, 3 czerwca 2008 roku). Zatem sprzeciw Rządu musi być oddalony.

2Wniosek Rządu o wykreślenie skargi z listy skarg Trybunału

118W obserwacjach dotyczących dopuszczalności i meritum sprawy, otrzymanych przez Trybunał 11 kwietnia 2014 roku, Rząd zwrócił również uwagę Trybunału na fakt, że po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 marca 2014 roku w niniejszej sprawie zaistniały nowe fakty. Dnia 10 kwietnia 2014 roku Prokurator Generalny uznał, że wnioski Trybunału Konstytucyjnego mogą rodzić wątpliwości co do zgodności z prawem skazania skarżącego za ludobójstwo. Z tego powodu prokurator postanowił o wznowieniu postępowania. Rząd przyznał jednak, że ostateczna decyzja co do wznowienia postępowania przeciwko skarżącemu należy do Sądu Najwyższego (zobacz paragrafy 47 i 69 powyżej). Zgodnie z opinią Rządu z dnia 11 kwietnia 2014 roku kroki proceduralne, powzięte w celu wznowienia postępowania karnego skarżącego, powinny doprowadzić do wniosku, że sytuacja skarżącego była w trakcie wyjaśniania na poziomie krajowym (nawiązano do sprawy Pisano przeciwko Włochom (skreślona) [GC], nr 36732/97, §§ 40-50, 24 października 2002 roku). W tej sytuacji, biorąc pod uwagę zasadę subsydiarności, Rząd wniósł do Trybunału o wykreślenie sprawy z listy spraw zgodnie z Artykułem 37 § 1 lit. (b) i (c) Konwencji. W jego opinii żadne szczególne względy odnośnie do przestrzegania praw człowieka określonych w Konwencji nie wymagały od Trybunału kontynuacji badania skargi zgodnie z Artykułem 37 § 1 in fine Konwencji.

119Trybunał zauważa jednakże, że ostatecznym postanowieniem z dnia 28 maja 2014 roku prokurator zdecydował o niewnoszeniu do Sądu Najwyższego wniosku o wznowienie postępowania karnego skarżącego (zobacz paragraf 47 powyżej). Dlatego też nie można powiedzieć, że sprawa została rozwiązana oraz że kontynuacja badania skargi w znaczeniu Artykułu 37 § 1 (b) i (c) Konwencji nie jest dłużej zasadna.

3. Wnioski

120Trybunał dalej zauważa, że niniejsza skarga nie jest oczywiście bezzasadna w rozumieniu Artykułu 35 § 3 (a) Konwencji. Nie będąc niedopuszczalną z żadnych innych powodów musi być uznana za dopuszczalną.

B. Meritum

1Wnioski stron

(a) Skarżący

121Skarżący zarzucił, że szeroka interpretacja zbrodni ludobójstwa, zastosowana przez sądy litewskie, nie miała żadnych podstaw w międzynarodowym prawie publicznym. Stwierdził, że jego skazanie na mocy Artykułu 99 litewskiego Kodeksu karnego zostało dokonane retroaktywnie, a w związku z tym doprowadziło do naruszenia Artykułu 7 Konwencji.

122Skarżący zauważył, że Litwa przyjęła Konwencję o ludobójstwie w 1992 roku. Zgodnie z Artykułem II Konwencji ludobójstwo jest określone jako działania mające na celu zniszczenie “narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych” grup. Litwa podpisała Konwencję bez zastrzeżeń. Według skarżącego, jakiekolwiek rozszerzenie pojęcia poprzez dodanie “grup społecznych i politycznych” w 1998 roku było zatem niedopuszczalne. Skarżący dalej zauważył, że wyczerpująca definicja zbrodni ludobójstwa, która ogranicza ochronę do czterech szczególnych grup, została ustanowiona Ustawą o odpowiedzialności za ludobójstwo mieszkańców Litwy z dnia 9 kwietnia 1992 roku. Twierdził również, że delegaci litewscy argumentowali za rozszerzeniem pojęcia ludobójstwa w 1998 roku, kiedy w ramach ONZ został ustanowiony Międzynarodowy Trybunał Karny. Definicja jednakże pozostała bez zmian.

123Skarżący zaobserwował, że grupy społeczne i polityczne zostały dodane do litewskiej definicji ludobójstwa poprawkami do Kodeksu karnego z dnia 21 kwietnia 1998 roku. W świetle Artykułu 7 Konwencji zarzucił, że w związku z tym odpowiedzialność karna za ludobójstwo w stosunku do tych dwóch grup nie miała zastosowania do pewnego punktu w czasie, ale miała zastosowanie w innym czasie, pomimo że fakty potencjalnie będące źródłem odpowiedzialności, pozostawały bez zmian. Skarżący utrzymywał w swojej sprawie, że Litwa zastosowała prawo karne retroaktywnie pomimo faktu, że w okresie od 1992 roku do 1998 roku państwo samo uważało działania skarżącego za nie stanowiące ludobójstwa. Nawet mając świadomość, że zbrodnia ludobójstwa może być ścigana retroaktywnie, twierdził on, że ciężko jest zaakceptować, że odpowiedzialność karna za takie przestępstwo zależała od możliwości kraju w zakresie nowelizacji prawa lub od znalezienia nowych cech zbrodni, które były właściwe tylko dla Litwy. Skarżący nawiązał do faktu, że Litwa sama zakazuje retroaktywnego stosowania prawa karnego.

124Skarżący podnosił również, że cechą międzynarodowego prawa jest, że państwo nie może naruszać międzynarodowych traktatów, które podpisało, chyba że ma na to przyzwolenie na mocy odpowiedniego traktatu. Skarżący uważał, że Republika Litewska miała suwerenne prawo do uchwalania swoich własnych ustaw, jednakże prawo to nie było absolutne. Po pierwsze, wszystkie ustawy musiały być zgodne z Konstytucją Litewską, zgodnie z którą międzynarodowe traktaty ratyfikowane przez Litwę stanowią integralną część prawa krajowego. Co się tyczy elementów litewskiego prawa karnego, mianowicie włączenia grup politycznych i społecznych do Artykułu 99 Kodeksu karnego, nie było to objęte treścią Artykułu II Konwencji o ludobójstwie. Zatem rozwiązanie to nie może być bronione w oparciu o prawo międzynarodowe, które Litwa sama zobowiązała się wypełniać.

125Ponadto ściganie zabójstwa osób należących do grup politycznych i społecznych podlegało przepisowi. Interpretacja krajowego prawa karnego przez sądy litewskie i odpowiedzialności za ludobójstwo, biorąc pod uwagę, że była szersza niż w Konwencji o ludobójstwie, nie odpowiadała zasadzie nullum crimen sine lege. To podejście zostało potwierdzone orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 marca 2014 roku, w którym przyznano, że retroaktywne ściganie za ludobójstwo grup politycznych i społecznych, w przypadku gdy zbrodnia była popełniona przed wprowadzeniem nowelizacji litewskiego Kodeksu karnego ustanawiającej odpowiedzialność za ludobójstwo osób należących do tych dwóch grup, było niekonstytucyjne.

126Jeżeli chodzi o tło historyczne skarżący zauważył, że nie znajdował się w położeniu umożliwiającym sprzeciwianie się bardzo szerokiej analizie ogólnych okoliczności politycznych, historycznych i innych, jak zrobił to Rząd (zobacz paragraf 133 poniżej). Przyjął, że liczba ofiar na Litwie “w latach 1939-1953 wynosiła około 500,000 Litwinów”. W świetle powyższego skarżący jednakże zaobserwował, że pomiędzy rokiem 1941 i 1944 Litwa była pod okupacją niemiecką. W tym czasie naziści, razem z ich miejscowymi oddziałami pomocniczymi, zabili setki tysięcy niewinnych osób na Litwie. Miało to znaczenie dla niniejszej sprawy ponieważ, jak twierdził skarżący, bracia J.A. i A.A. byli kolaborantami nazistowskimi.

127w związku z tym skarżący podważył ustalenia sądów krajowych, że J.A i A.A. byli partyzantami. Zapewniał, że służyli oni dobrowolnie w nazistowskich siłach policyjnych i byli podejrzewani o udział w prześladowaniu Żydów i innych niewinnych ludzi. Po tym, jak Sowieci weszli na Litwę w 1944 roku, władze zgodnie z prawem oskarżyły J.A. i A.A. o te zbrodnie. W każdym razie, skarżący twierdził, że J.A. i A.A. opuścili partyzantów lata przed wydarzeniami będącymi przedmiotem sprawy. Zgodnie z tym J.A i A.A. nie byli partyzantami w dniu ich śmierci w 1953 roku. Dlatego argument, jakoby byli członkami grupy politycznej (chronionej przez Artykuł 99 litewskiego Kodeksu karnego) czy przedstawicielami grupy narodowej (chronionej przez Artykuł II Konwencji o ludobójstwie) nie miał faktycznych podstaw.

128Ostatecznie skarżący podniósł, że nawet jeżeli zaakceptowano by pogląd sądów krajowych, że J.A. i A.A. byli partyzantami i członkami zbrojnego ruchu oporu w chwili swojej śmierci w 1953 roku, ich zabicie nie mogło stanowić ludobójstwa. W tym miejscu skarżący twierdził, że na ludobójstwo składają się działania nakierowane na eksterminację nieuzbrojonych cywili, a nie armie lub krajowe ruchy wyzwolenia.

129Skarżący stwierdził, że poprzez uznanie go winnym ludobójstwa Republika Litwy naruszyła prawo międzynarodowe i krajowe, które zezwalało państwu na ściganie ludobójstwa jedynie wtedy, gdy ofiary były członkami grup chronionych. Którakolwiek wersja faktów nie byłaby przyjęta, jego (zgodnie z którą władze radzieckie ścigały J.A. i A.A. jako kryminalistów) czy Rządu (zgodnie z którą byli członkami zbrojnego ruchu oporu), J.A. i A.A. nie mogliby prawdopodobnie należeć do żadnej z chronionych grup.

130W świetle powyższego skarżący utrzymywał, że jego skazanie za ludobójstwo stanowiło naruszenie Artykułu 7 § 1 Konwencji. Dodał, że Artykuł 7 § 2 nie miał również zastosowania. Jako że czyny, o których dokonanie był oskarżony nie stanowiły zbrodni ludobójstwa nie powinny również być kwalifikowane jako “karane zgodnie z ogólnymi zasadami prawa uznanego przez narody cywilizowane”.

(b) Rząd

131Rząd podniósł, że aby zrozumieć tę sprawę istotnym jest zrozumienie polityki represyjnej na Litwie. Zauważył, że zbrodnie przeciwko Litwinom były częścią zamierzonej i systematycznej polityki totalitarnej prowadzonej przez ZSRR. Represje przeciwko Litwinom nie były przypadkowe czy chaotyczne. Dążyły do eksterminacji wcześniejszych społecznych i politycznych struktur państwa, które były podstawą politycznego narodu Litwy. Były skierowane przeciwko najaktywniejszym grupom politycznym i społecznym, mianowicie członkom ruchu oporu i ich zwolennikom, służbie cywilnej i urzędnikom państwa litewskiego, litewskim osobom publicznym, intelektualistom, nauczycielom akademickim, rolnikom, duchownym i członkom rodzin tych grup osób.

132Rząd podkreślił, że partyzanci litewscy byli przedstawicielami narodu litewskiego. Ruch czerpał swoją siłę ze społeczeństwa. Zjednoczył ludzi różnych środowisk (członków inteligencji, chłopów, nauczycieli, byłych oficerów wojskowych itd.). Partyzanci nie prezentowali żadnego szczególnego poglądu politycznego innego niż odzyskanie niepodległości Litwy oraz wyparcie Sowietów z kraju. Zjednoczyli się pod symbolami narodowymi i byli w stanie utrzymać swój opór przez dziesięć lat w najcięższym okresie radzieckich represji ponieważ otrzymali znaczące wsparcie od ludności litewskiej. W swoim orzeczeniu z dnia 18 marca 2014 roku Trybunał Konstytucyjny odnotował znaczenie partyzantów dla całej grupy narodowej, to jest narodu litewskiego (zobacz paragraf 63 powyżej).

133Co się tyczy skali represji na Litwie Rząd po pierwsze podniósł, że według Rocznika Statystycznego w 1939 roku populacja litewska liczyła 2,925,271 osób. Do roku 1953 około 500,000 Litwinów bezpośrednio doświadczyło reżimu sowieckiego terroru i politycznych represji – zostali albo zabici, albo deportowani albo uwięzieni (zobacz A. Anušauskas, Demografiniai karo ir okupacijos nuostoliai: okupuotos Lietuvos istorija (Straty demograficzne wojny i okupacji: historia okupowanej Litwy), Wilno: Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras, 2007, s. 395). Rząd również zauważył, że liczba ofiar radzieckich represji na Litwie została podana w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 marca 2014 roku (zobacz paragraf 62 powyżej) oraz we Wnioskach Międzynarodowej Komisji do spraw Oceny Zbrodni Nazistowskiego i Radzieckiego Reżimu Okupacyjnego na Litwie.[11]

134Odnośnie do partyzantów Rząd twierdził, że podczas oporu z lat 1940-41 i 1944-53 zostało zabitych około 20,000 partyzantów, a wiele osób ich wspierających zostało uwięzionych lub deportowanych na Syberię. Instytucje represyjne ZSRR stosowały różne środki nacisku na podziemie: deportacje rodzin członków ruchu oporu, tortury członków ruchu oporu, akty wojny psychologicznej i terroru, akcje odwetowe przeciwko członkom ruchu oporu i ich zwolennikom, takie jak palenie wiosek i egzekucje pozasądowe. Większość z tych środków było stosowanych z oczywistym naruszeniem prawa międzynarodowego oraz Konstytucji ZSRR i innych praw radzieckich. W szczególności Trybunał Konstytucyjny zauważył, że ZSRR nie postrzegała partyzantów jako osób ze statusem kombatanckim lub statusem więźniów wojennych i nie stosowała wobec nich międzynarodowych gwarancji powiązanych z tym statusem.

135Celem było zniszczenie wcześniejszego sposobu życia Litwinów i zastąpienie go nowym radzieckim porządkiem tworzonym przez osoby bez narodowości czy tła etnicznego (homo sovieticus). To, że polityka radziecka miała charakter kryminalny oraz że jej reżim dopuszczał się zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości i ludobójstwa na Litwie są stwierdzonymi faktami historycznymi. W związku z tym Rząd odniósł się do rezolucji Zgromadzenia Parlamentarnego 1481 (2006) w sprawie potrzeby międzynarodowego potępienia zbrodni totalitarnych reżimów komunistycznych (zobacz paragraf 89 powyżej). Co więcej, zauważył, że zbrodnie, między innymi zbrodnia ludobójstwa dokonana przez totalitarny reżim komunistyczny ZSRR, zostały uznane także przez ustawodawstwo Federacji Rosyjskiej, jak na przykład w ustawie “O rehabilitacji ludności represjonowanej” z dnia 26 kwietnia 1991 roku (zobacz paragraf 71 powyżej).

136Przechodząc do kwestii, czy istniały podstawy prawne do skazania skarżącego, Rząd zauważył, że w przedmiotowym czasie, w 1953 roku, obowiązywał Kodeks karny ZSRR. Podczas gdy ludobójstwo nie stanowiło przestępstwa karnego na mocy tego kodeksu, Rząd utrzymywał, że czyny skarżącego stanowiły przestępstwo karne na mocy traktatów międzynarodowych i prawa zwyczajowego obowiązującego w tym czasie. Akty ludobójstwa były także penalizowane zgodnie z ogólnymi zasadami prawa uznanymi przez narody cywilizowane.

137Co do szczegółowych kwestii, czy działania dokonane z zamiarem zniszczenia grupy chronionej mogłyby być kwalifikowane jako ludobójstwo w tym czasie, Rząd odniósł się do karty Międzynarodowego Trybunału Wojskowego (1945), która potwierdzała, że osoby fizyczne ponosiły odpowiedzialność na mocy prawa międzynarodowego w odniesieniu do najbardziej haniebnych zbrodni. Następnie Rząd oparł się na rezolucji ONZ nr 96 (I) z dnia 11 grudnia 1946 roku, przyjętej jednomyślnie i bez debaty, która potwierdziła, że ludobójstwo stanowiło zbrodnię na mocy prawa międzynarodowego i stanowiła, że “zbrodnie ludobójstwa mają miejsce, kiedy rasowe, religijne, polityczne i inne grupy zostają zniszczone, w całości lub części”. W związku z tym na początku grudnia 1946 roku stało się oczywiste, że prześladowanie na tle politycznym oraz zniszczenie oraz destrukcja i eksterminacja grup politycznych uznane zostało za zbrodnię na mocy prawa międzynarodowego.

138Według Rządu fakt, że Konwencja o ludobójstwie z 1948 roku nie wymieniała “grup politycznych” pośród innych grup chronionych nie było decydujące. Twórcy Konwencji o ludobójstwie byli zdania, że definicja ludobójstwa, jaka wyłaniała się z międzynarodowego prawa zwyczajowego była szersza niż ta ostatecznie określona w procesie projektowania, także travaux préparatoires Konwencji o ludobójstwie wskazują, że wyłączenie “grup politycznych” było raczej rezultatem politycznego kompromisu, a nie wnioskowania prawniczego.

139Dalej Rząd podnosił, że grupy chronione objęte Konwencją o ludobójstwie z 1948 roku mogą się nakładać i przenikać. Jedna grupa (narodowość) może mieć wspólne interesy z inną (religia). Sądy litewskie uznały ten fakt w swojej interpretacji ludobójstwa. Radziecka polityka w państwach bałtyckich, które władze radzieckie postrzegały jako “nacje niegodne zaufania”, była precyzyjnie wymierzona przeciwko politycznym i społecznym grupom, ponieważ formowały one kręgosłup grupy narodowej. Dlatego “politycznie” motywowane zabójstwa były jedynie podłożem dla narodowych i etnicznych aspiracji ludobójczych.

140Rząd podniósł również, że zmiany krajowego ustawodawstwa litewskiego z 1998 roku odzwierciedlały tendencję w praktyce kilku państw, jak i w opinii autorów prawnych w przedmiocie ludobójstwa. Znacząca liczba krajów, w tym Estonia, Polska, Francja, Szwajcaria, Finlandia, Słowenia, Rumunia, Ekwador i Kostaryka, rozszerzyła definicję ludobójstwa w prawie krajowym. Podczas gdy większość zdecydowała się na rozszerzenie definicji o grupy społeczne lub polityczne, inne wybrały konstrukcję otwartą, taką jak “grupy określone przez inne arbitralne kryterium” (Francja, Rumunia).

141Wracając do sprawy skarżącego Rząd podniósł, że pytanie brzmiało, czy skarżący w chwili popełnienia czynu mógłby rozsądnie przewidzieć swoje oskarżenie i skazanie za zbrodnię na mocy prawa międzynarodowego. Interpretacja, którą sądy litewskie zastosowały w przypadku zbrodni ludobójstwa była kompatybilna z istotą przestępstwa w tamtym czasie i stąd była w rozsądny sposób możliwa do przewidzenia.

142Rząd zauważył, że skarżący został skazany za udział w eksterminacji J.A. i A.A. Jako partyzanci bracia byli uznawani przez władze sowieckie, włączając MGB, za “bandytów”, “nielegalnych” lub “burżuazyjnych nacjonalistów”, którzy muszą zostać zlikwidowani. Radziecki reżim zmierzał do zniszczenia kultury, religii, języka, polityki i tożsamości narodu litewskiego, dążył do jego eliminacji jako grupy. Sąd apelacyjny w związku z tym słusznie stwierdził, że J.A. i A.A. mogli być postrzegani nie tylko jako członkowie grupy politycznej (co uczynił sąd pierwszej instancji), ale również jako osoby należące do dwóch grup objętych specjalną ochroną na mocy Konwencji o ludobójstwie, mianowicie narodowej i etnicznej. To podejście zostało potwierdzone przez Sąd Najwyższy i Trybunał Konstytucyjny.

143Co do argumentu skarżącego, że bracia J.A. i A.A. nie mogli być chronieni na mocy Konwencji o ludobójstwie ponieważ byli członkami zbrojnego ruchu oporu, Rząd odniósł się do bliskiego związku zbrodni przeciwko ludzkości i ludobójstwa. Według profesora Antonio Cassese co najmniej dwa rodzaje zbrodni przeciwko ludzkości powinny być rozróżnione w oparciu o zasady norymberskie: po pierwsze, zbrodnie popełnione przeciwko cywilom w ramach szerokozakrojonej albo systematycznej praktyki rażących naruszeń fundamentalnych praw człowieka; i po drugie, zbrodnie prześladowań poszczególnych grup osób, czy to cywili czy wojskowych, w związku z polityką dyskryminacji lub prześladowań lub praktyką opartą na podstawach religijnych, rasowych, etnicznych lub politycznych (Antonio Cassese, Paola Gaeta, John R. W. D. Jones (red.). Rzymski statut Międzynarodowego Trybunału Karnego. Komentarz, Oxford, 2002). Rząd wskazał, że to podejście było konsekwentnie potwierdzane przez MTKJ, w szczególności w sprawie Prokurator przeciwko Kupreskić i Inni (zobacz paragraf 111 powyżej).

144Co do kwestii subiektywnej winy skarżącego sądy krajowe zaznaczyły, że dobrowolnie dołączył do MGB i musiał być świadomy natury i metod totalitarnej polityki przeciwko narodowi litewskiemu. W związku z tym skarżący mógł spodziewać się, że będzie zobowiązany do wprowadzania nielegalnych rozkazów (zobacz K.-H.W. przeciwko Niemcom, [GC], nr 37201/97, § 74, ETPCz 2001‑II (fragmenty)). W tym kontekście szczególnie istotna jest IV zasada norymberska, jako że jasno wskazuje, że osoba podejmująca działania zgodnie z rozkazami swojego Rządu, nie może uniknąć odpowiedzialności na mocy prawa międzynarodowego, kiedy miała możliwość moralnego wyboru (Rząd odnosił się do sprawy Penart przeciwko Estonii ((dec.) 14685/04, 24 stycznia 2006 roku) oraz Kolk i Kislyiy przeciwko Estonii ((dec.), nr 23052/04 i 24018/04, ETPCz 2006‑I)).

145W końcu Rząd odrzucił zarzut skarżącego, że ofiary, bracia J.A. i A.A., współpracowali z nazistami i w związku z tym zostali poddani egzekucji zgodnie z prawem. Zakwestionowano również dalsze zarzuty skarżącego, że w momencie ich likwidacji J.A. i A.A. nie mogli być uznawani za partyzantów. Zauważono, że obie kwestie zostały dokładnie zbadane przez sądy krajowe i oddalone jako bezzasadne.

146Mając na uwadze powyższe Rząd stwierdził, że skazanie skarżącego za ludobójstwo było oparte na prawie międzynarodowym obowiązującym w tamtym czasie. Podczas gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł 18 marca 2014 roku, że retroaktywne ściganie zbrodni ludobójstwa grupy społecznej lub politycznej było bezprawne, stwierdził również, że umyślne działania skierowane by zniszczyć pewne społeczne lub polityczne grupy jako znaczącą część grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, mogą być klasyfikowane jako ludobójstwo na mocy powszechnie przyjętych norm prawa międzynarodowego w momencie, gdy zniszczenie grup miało wpływ na przetrwanie reszty chronionej grupy. Skarżący brał udział z zamiarem implementacji radzieckiej polityki, która dążyła do eksterminacji litewskich partyzantów, którzy tworzyli znaczącą część litewskiej grupy narodowej. W związku z tym nie było naruszenia Artykułu 7.

2Wnioski strony trzeciej

147Rząd Federacji Rosyjskiej zauważył, że niniejsza sprawa nie była pierwszą, w której Trybunał został wezwany do osądzenia kwestii zgodności skazania skarżącego w krajach bałtyckich z przepisami Artykułu 7 Konwencji. Istotą takich spraw było ściganie skarżących za czyny, które rzekomo popełnili w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku, czyli wtedy, gdy - według Rządu Federacji Rosyjskiej - kraje bałtyckie stały się integralną częścią ZSRR (odniósł się do sprawy Kolk i Kislyiy, cytowanej powyżej, Kononov przeciwko Łotwie [GC], nr 36376/04, ETPCz 2010 i Tess przeciwko Łotwie (dec.), nr 19363/05, 4 stycznia 2008 roku). Strona trzecia utrzymywała, że w celu poparcia ‘legitymizacji skazania skarżącego Rząd Litwy oparł się na zniekształconym historycznym opisie “okrucieństwa” rządu radzieckiego w krajach bałtyckich. Dalej, jego obserwacje były przesycone “wieloma wątpliwymi faktami, na które powoływano się, aby poprzeć ich bezzasadne twierdzenia, że władze radzieckie popełniły “ludobójstwo” i “zbrodnie przeciwko ludzkości” w litewskiej SRR. Rosyjski Rząd sprzeciwił się temu, co zostało uznane za rażące zniekształcenie historycznych realiów, a także oczywistej intencji rządów bałtyckich, aby zmodyfikować historię zgodnie z ich własnymi preferencjami kosztem osób, których działalność nie korespondowała z oficjalnym stanowiskiem zajmowanym przez współczesne władze.

148Polityka i ustawodawstwo ZSRR nie były skierowane na zniszczenie lub wykorzenienie narodu litewskiego. Nigdy nie zostało potwierdzone, że zmierzały do ludobójstwa, przez żadne autorytatywne instrumenty międzynarodowe. Po wycofaniu się wojsk niemieckich w 1944 roku część lokalnej społeczności odmówiła rozbrojenia, a zamiast tego wybrała ścieżkę militarnego oporu wobec Armii Radzieckiej. Były to głównie osoby, które kolaborowały z nazistami. Nielegalne zgrupowania zbrojne były zgodnie z prawem zwalczane przez Armię Radziecką i ścigane przez radziecki Rząd Litewskiej SRR, który był jedyną, uznaną na szczeblu międzynarodowym, władzą na tym terytorium po roku 1945. Nie wystąpił szczególny zamiar części władz radzieckich zniszczenia jakiejkolwiek części litewskiego społeczeństwa.

149Rząd rosyjski podniósł, że władze krajowe mogły optować za zalegalizowaniem szerszego pojęcia ludobójstwa poprzez dodanie innych grup do tych już chronionych przez Konwencję o ludobójstwie. Jednakże działania, które mogły być skierowane przeciwko tym “nowochronionym grupom” nie powinny były być wyłączane z ograniczeń zapisanych w Artykule 7 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Takie działania mogą stanowić zbrodnię tylko wtedy, jeśli zostały popełnione po wprowadzeniu rozwiniętej definicji ludobójstwa, chyba że były do tej pory karalne na mocy prawa międzynarodowego obowiązującego w tym czasie. Co się tyczy grup politycznych były one wyłączone z definicji zawartej w Artykule II Konwencji o ludobójstwie. Ta definicja była powtarzana w kolejnych instrumentach międzynarodowych.

150Dalej zaobserwowano, że międzynarodowe prawo zwyczajowe nie uwzględniało grup politycznych w pojęciu ludobójstwa. Pojedyncza wzmianka o grupach politycznych w rezolucji 96 (I) Zgromadzenia Ogólnego ONZ w 1946 roku nie była wystarczająca do obalenia powyższego. Fakt, że Raphael Lemkin – uczony, który jako pierwszy określił termin i którego Rząd litewski często cytował w swoich pisemnych wnioskach - uznał, że “ludobójstwo” oznacza “zniszczenie narodu lub grupy etnicznej” był również istotne (Raphael Lemkin, Rządy Osi w okupowanej Europie, 1944, s. 79). Nie było dowodów na to, że grupom politycznym przyznano specjalną ochronę na mocy zasad ogólnych prawa uznawanych przez narody cywilizowane w 1953 roku. Co więcej, grupy polityczne nie były nigdy uważane za grupy chronionej kategorii zgodnie z pojęciem ludobójstwa w orzecznictwie trybunałów międzynarodowych.

151W końcu działaniom skarżącego również brakowało odpowiednich głównych elementów zbrodni przeciwko ludzkości, pomimo przeciwnych oskarżeń Rządu litewskiego. Jego czyny nigdy nie były skierowane przeciwko ludności cywilnej – bracia J.A. i A.A. byli przecież członkami nielegalnej zbrojnej grupy. Nie miały miejsca ani przed wojną ani w jej trakcie. Nie były popełnione w celu realizacji lub w związku z jakąś zbrodnią wyrażoną w Karcie Norymberskiej. Zarzuty te nie zostały przedstawione skarżącemu przez krajowe organy ścigania.

152Podsumowując, długoterminowa konsekwencja w prawie międzynarodowym i praktyce dotycząca definicji ludobójstwa zademonstrowała istnienie wyraźnego i stabilnego konsensusu społeczności międzynarodowej, dotyczącego zakresu i wyczerpującego charakteru listy grup chronionych. Na poziomie międzynarodowym nie uznano nigdy szerszego podejścia do definicji ludobójstwa niż to zawarte w Konwencji o ludobójstwie. Nie było żadnych odpowiednich przepisów aż do 1953 roku, które byłyby wystarczająco jasne, dostępne i łatwo i rozsądnie dające przewidzieć skarżącemu, że jego działania pociągną za sobą odpowiedzialność karną i aby w związku z tym mógł pokierować swoim zachowaniem. Dlatego nie ma podstaw prawnych w krajowym lub międzynarodowym prawie dla skazania i karania skarżącego.

3Ocena Trybunału

(a) Zasady ogólne

153Trybunał przypomina, że gwarancje zapisane w Artykule 7, który jest podstawowym elementem zasady państwa prawa, zajmuje poczesne miejsce w konwencyjnym systemie ochrony, co podkreśla fakt, że żadne odstępstwo od tej reguły nie jest dozwolone na mocy Artykułu 15 na wypadek wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznego. Powinno zostać skonstruowane i zastosowane, jak wynika z jego przedmiotu i celu, w taki sposób, aby zapewnić efektywne zabezpieczenia przeciwko arbitralnemu ściganiu, skazaniu i karaniu (zobacz Kononov, cytowany powyżej, § 185; Del Rio Prada przeciwko Hipszanii [GC], nr 42750/09, § 77, ETPCz 2013).

154W związku z tym Artykuł 7 nie ogranicza się do zakazywania retroaktywnego stosowania prawa karnego na niekorzyść oskarżonego: odzwierciedla także bardziej ogólnie zasadę, że tylko prawo może definiować zbrodnię i określać karę (nullum crimen, nulla poena sine lege) oraz zasadę, że prawo karne nie może być interpretowane rozszerzająco na szkodę skarżącego, na przykład poprzez analogię. Wynika z tych zasad, że przestępstwo musi być jasno określone przez prawo, krajowe lub międzynarodowe. Ten wymóg jest spełniony, jeżeli jednostka na podstawie treści odpowiednich przepisów – oraz, jeżeli jest taka potrzeba, z pomocą interpretacji sądów oraz poradą prawną – wie, jakie czyny i zaniechania doprowadzą do odpowiedzialności karnej. Trybunał wskazał, że kiedy mówimy o “prawie” Artykuł 7 nawiązuje to tej samej koncepcji, do której każdorazowo nawiązuje Konwencja kiedy stosuje ten termin, koncepcji, która obejmuje zarówno prawo pisane jak i niepisane i nakłada wymogi jakościowe, mianowicie te o dostępności i przewidywalności (zobacz Korbely przeciwko Węgrom [GC], nr 9174/02, § 70, ETPCz 2008; Kononov, cytowany powyżej, §§ 185 i 196; Del Río Prada, cytowany powyżej, § 91).

155Trybunał przypomina, że niezależnie od tego jak jasno określono by przepisy, w każdym systemie prawnym, włączając prawo karne, zawsze mamy do czynienia z nieuniknionym elementem sędziowskiej interpretacji. Zawsze istnieje potrzeba wyjaśnienia punktów wątpliwych oraz adaptacji do zmieniających się okoliczności. W rzeczy samej, w przypadku Państw Stron Konwencji, ciągły rozwój prawa karnego, poprzez prawną interpretację, jest głęboko zakorzenioną i konieczną częścią prawnej tradycji. Artykuł 7 Konwencji nie może być rozumiany jako zakaz stopniowej interpretacji zasad odpowiedzialności karnej przez wykładnię prawniczą w kolejnych sprawach, pod warunkiem, że wynikający z tego rozwój jest zgodny z istotą przestępstwa i mógłby być rozsądnie przewidziany (zobacz S.W. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 22 listopada 1995 roku, § 36, Serie A nr 335‑B; C.R. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 22 listopada 1995 roku, § 34, Serie A nr 335‑C; Streletz, Kessler i Krenz przeciwko Niemcom [GC], nos. 34044/96, 35532/97 i 44801/98, § 50, ETPCz 2001‑II; K.‑H.W. przeciwko Niemcom, cytowany powyżej, § 45; Jorgic przeciwko Niemcom, nr 74613/01, § 101, ETPCz 2007‑III; i Kononov, cytowany powyżej, § 185).

156W sprawie Jorgic były dwie możliwe interpretacje słowa ‘zniszczyć’ w definicji ludobójstwa i Trybunał zbadał zgodność skazania skarżącego z Artykułem 7 Konwencji na podstawie szerszej interpretacji (zniszczenie odrębnej jednostki społecznej jako przeciwieństwo zniszczenia fizycznego). Stwierdził, że interpretacja zakresu przestępstwa, która była zgodna z istotą tego przestępstwa “musi, co do zasady, być rozważana jako dająca się przewidzieć” chociaż, wyjątkowo, skarżący mógł oprzeć się na konkretnej interpretacji przepisu zastosowanej przez sądy w określonych okolicznościach sprawy. Trybunał podjął się zbadania, czy miały miejsce specjalne okoliczności uzasadniające wniosek, że skarżący, jeżeli to konieczne z poradą prawną, mógł opierać się na węższej interpretacji zakresu zbrodni ludobójstwa przez sądy krajowe. Trybunał uznał - podczas gdy różne władze (organizacje międzynarodowe, krajowe i międzynarodowe sądy oraz przedstawiciele doktryny i piśmiennictwa) opowiadały się za oboma interpretacjami zbrodni ludobójstwa, szerszą i węższą, w momencie przedmiotowych czynności – że Pan Jorgic, jeżeli potrzeba, przy pomocy prawników, mógł rozsądnie przewidzieć przyjęcie w jego sprawie szerszej interpretacji oraz, że w związku z tym ryzykował bycie oskarżonym o ludobójstwo i skazanie z tego powodu (cytowany powyżej, §§ 108-114).157. Zakres koncepcji przewidywalności zależy w znacznym stopniu od treści zastosowanego środka, obszaru, który ma objąć oraz od liczby i statusu tych, do których jest adresowany. Prawo może nadal wypełniać wymóg przewidywalności, nawet jeśli dana osoba musi skorzystać z właściwej pomocy prawnej, aby ocenić, w rozsądnym stopniu w danych okolicznościach, konsekwencje, które dana czynność może wywołać. Jest to szczególnie prawdziwe w przypadku osób prowadzących działalność zawodową, które są przyzwyczajone do działania z wysokim stopniem ostrożności podczas wykonywania zawodu. Można od nich w tym względzie oczekiwać specjalnej uwagi przy szacowaniu ryzyka, które taka działalność za sobą pociąga (zobacz Pessino przeciwko Francji, nr 40403/02, § 33, 10 października 2006 roku).

158Zgodnie z ogólnymi zasadami prawa obrońcy nie są upoważnieni do usprawiedliwiania zachowania, które było podstawą skazania, poprzez wskazywanie, że zachowanie to faktycznie miało miejsce i w związku z tym stworzyło praktykę. Mimo, że ta obrona nie została wyraźnie podniesiona przez skarżącego Trybunał uznał za istotne powtórzenie swoich poprzednich ustaleń w sprawie K.-H.W. (cytowanej powyżej, § 75) w celu wykazania, że nawet szeregowy żołnierz nie mógł okazywać totalnego, ślepego posłuszeństwa wobec rozkazów, które rażąco naruszały uznane na arenie międzynarodowej prawa człowieka, szczególnie prawo do życia, które jest najwyższą wartością w hierarchii praw człowieka. Państwowa praktyka tolerowania lub zachęcania do pewnych działań, które zostały uznane za przestępstwa na mocy krajowych lub międzynarodowych instrumentów prawnych oraz poczucie bezkarności, które taka praktyka wpaja sprawcom takich działań, nie uniemożliwia wymierzenia im sprawiedliwości i ukarania (zobacz Streletz, Kessler i Krenz, cytowany powyżej, §§ 74, 77-79).

159Trybunał powtarza, że w sytuacji zmiany suwerenności kraju na jego terytorium lub zmiany reżimu politycznego na terytorium kraju, jest całkowicie zasadnym dla Państwa rządzonego zasadą prawa, aby wszcząć postępowania karne przeciwko tym, którzy popełnili zbrodnie w czasie poprzedniego reżimu. Sądy takiego kraju, które wchodzą w miejsce funkcjonujących uprzednio, nie mogą być krytykowane za stosowanie i interpretowanie przepisów prawnych obowiązujących w danym czasie w świetle zasad rządzących krajem przestrzegającym zasady prawa (zobacz Streletz, Kessler i Krenz, cytowany powyżej, § 81 i Kononov, cytowany powyżej, § 241). Tak jak zobowiązanie Państwa do sądowego ścigania oparte na prawie i zwyczaju wojennym, Artykuł 2 Konwencji wymaga również od Państw powzięcia odpowiednych kroków do ochrony życia tych, którzy podlegają jego jurysdykcji i zastosowania podstawowego obowiązku zabezpieczenia prawa do życia poprzez wprowadzenie efektywnych przepisów karnoprawnych, by odstraszyć od popełniania przestępstw zagrażających życiu (zobacz Kononov, cytowany powyżej, § 241).

160Trybunał przypomina również, że w zasadzie nie jest jego zadaniem zastępowanie krajowego wymiaru sprawiedliwości. Jego obowiązkiem, zgodnie z Artykułem 19 Konwencji, jest zapewnienie przestrzegania zobowiązań przyjętych przez Państwa Strony Konwencji. Biorąc pod uwagę subsydiarną naturę systemu konwencyjnego nie jest funkcją Trybunału zajmowanie się błędami co do faktów lub prawa rzekomo popełnionymi przez sądy krajowe, chyba że w takim zakresie, w jakim mogłyby naruszyć prawa i wolności chronione przez Konwencję (zobacz Streletz, Kessler i Krenz, cytowany powyżej, § 49, oraz Jorgic, cytowany powyżej, § 102) oraz chyba że krajowe ustalenia są wyraźnie arbitralne (zobacz Kononov, cytowany powyżej, § 189). Tak jest w szczególności w sprawach, w których sądy krajowe oceniają fakty o pewnej doniosłości historycznej, mimo że Trybunał może przyjąć pewne dobrze znane prawdy historyczne i oprzeć na nich swoje wnioskowanie (zobacz Ždanoka, cytowany powyżej, § 96). Ta zasada jest również stosowana gdy prawo krajowe odnosi się do zasad ogólnego prawa międzynarodowego lub międzynarodowych porozumień (zobacz Waite i Kennedy przeciwko Niemcom [GC], nr 26083/94, § 54, ETPCz 1999‑I oraz Korbely, cytowany powyżej, § 72) oraz gdy sądy krajowe stosują zasady prawa międzynarodowego (zobacz Kononov, cytowany powyżej, § 196).

161W świetle powyższego Trybunał jednak przypomina, że jego zakres oceny musi zostać wzmocniony, kiedy przepis Konwencji, mianowicie Artykuł 7 w niniejszej sprawie, wymaga aby istniały podstawy prawne skazania i wyroku. Artykuł 7 § 1 wymaga od Trybunału zbadania, czy ówcześnie istniały podstawy prawne do skazania skarżącego oraz, w szczególności, musi się przekonać, że wynik osiągnięty przez sądy litewskie był zgodny z Artykułem 7 Konwencji, nawet jeżeli wystąpiły różnice pomiędzy prawnym podejściem i wnioskowaniem Trybunału oraz odpowiednimi decyzjami krajowymi. Przyznanie Trybunałowi mniejszego zakresu oceny pozbawiłby Artykuł 7 jego celu (zobacz Kononov, cytowany powyżej, § 198).

162Podsumowując, zadaniem Trybunału na mocy Artykułu 7 § 1 jest ocena, czy istniały wystarczająco jasne podstawy prawne, mając na uwadze prawo obowiązujące w 1953 roku, dla skazania skarżącego (zobacz Kononov, cytowany powyżej, § 199). W szczególności Trybunał zbada, czy skazanie skarżącego za ludobójstwo było zgodne z istotą tego przestępstwa i mogło być rozsądnie możliwe do przewidzenia dla skarżącego podczas jego udziału w operacji z dnia 2 stycznia 1953 roku, podczas której dwaj partyzanci J.A. i A.A. zostali zabici (zobacz paragraf 25 powyżej, zobacz również Jorgic, cytowany powyżej, § 103).

(b) Odpowiednie fakty

163Przed zbadaniem zarzutów skarżącego co do meritum Trybunał najpierw zajmie się sporem pomiędzy Stroną Rządową a skarżącym co do faktów, biorąc pod uwagę ostatni zarzut, że w chwili śmierci bracia J.A. i A.A. nie byli już partyzantami co wykluczyłoby jego skazanie za ludobójstwo litewskich partyzantów jako grupy. Zarówno podczas procesu na Litwie oraz we wnioskach do Trybunału skarżący podnosił, że bracia J.A. i A.A. byli kolaborantami nazistowskimi podczas niemieckiej okupacji i zarzut ten był popierany przez stronę trzecią, a także że bracia przestali być partyzantami jak tylko ZSRR ponownie ustanowił swoją kontrolę na Litwie.

164Trybunał zauważył, że sądy krajowe doszły do jasnych ustaleń w tej części, uważnie rozważywszy wszystkie zastrzeżenia. W świetle utrwalonego orzecznictwa Trybunał przypomina, że nie leży w jego kompetencji, by zastępować swoją oceną faktów tę poczynioną przez sądy krajowe (zobacz Elsholz przeciwko Niemcom [GC], nr 25735/94, § 66, ETPCz 2000‑VIII; Donohoe przeciwko Irlandii, nr 19165/08, § 73, 12 grudnia 2013 roku). Trybunał potwierdza, że pytanie dotyczące karnej odpowiedzialności skarżącego było przede wszystkim przedmiotem oceny sądów krajowych (zobacz Streletz, Kessler i Krenz, cytowany powyżej, § 51, i Kononov, cytowany powyżej, § 187). Uważa również, że z uwagi na złożoność zadania rekonstrukcji faktów sprawy po upływie ponad pięćdziesięciu lat od zaistnienia zdarzeń, sądy krajowe były w lepszym położeniu by ocenić wszystkie dostępne materiały i dowody. W tym punkcie Trybunał zauważa, że Sąd Apelacyjny z całą powagą rozważył zarzuty skarżącego. Sąd wziął choćby pod uwagę tło historyczne, specjalne metody używane przez ruch oporu w tamtym czasie oraz dokumenty archiwalne wskazujące na rozkazy MGB, aby rozpowszechnić fałszywe informacje o braciach J.A. i A.A. w celu skompromitowania ich uczciwości oraz zapobieżenia dołączeniu innych partyzantów. Po dogłębnej analizie Sąd Apelacyjny odrzucił zarzuty skarżącego jako bezzasadne (paragraf 37 powyżej). Konkluzja ta została w całości poparta przez Sąd Najwyższy (paragraf 40 powyżej). Trybunał nie widzi powodu, aby odchodzić od konkluzji sądów krajowych, które, co więcej, były oparte na ich bezpośredniej wiedzy o okolicznościach krajowych.

(c) Czy skazanie skarżącego za ludobójstwo było zgodne z Artykułem 7 Konwencji

165Trybunał powtarza, że zbrodnia ludobójstwa została wprowadzona do prawa litewskiego w roku 1992 (zobacz paragraf 51 powyżej). W roku 2001 prokurator oskarżył skarżącego o ludobójstwo litewskich partyzantów, reprezentujących grupę polityczną, na podstawie Artykułu 71 § 2 litewskiego Kodeksu karnego, zmienionego w 1998 roku (zobacz paragrafy 29 i 52 powyżej). W chwili skazania skarżącego za ludobójstwo w roku 2004 obowiązywał nowy litewski Kodeks karny i skarżący został skazany na mocy Artykułu 99 nowego Kodeksu karnego. Sąd Apelacyjny i Sąd Najwyższy utrzymały w mocy skazanie skarżącego na mocy tego samego Artykułu 99 (zobacz paragrafy 33, 36, 38 i 53 powyżej).

166W związku z tym Trybunał uważa za oczywiste, że skazanie skarżącego nastąpiło na mocy przepisów prawnych, które nie obowiązywały w roku 1953 oraz że przepisy te zostały zastosowane retroaktywnie. Zatem stanowiłoby to naruszenie Artykułu 7 Konwencji, chyba że można stwierdzić, że jego skazanie zostało oparte na prawie międzynarodowym obowiązującym w tamtym okresie. Skazanie skarżącego, w opinii Trybunału, musi dlatego zostać zbadane z tej perspektywy (zobacz, poprzez odwrotne zastosowanie, K.-H.W. przeciwko Niemcom, cytowany powyżej, § 50).

(i) Dopuszczalność

167Trybunał zauważa, że ZSRR był stroną Porozumienia Londyńskiego z dnia 8 sierpnia 1945 roku, na mocy którego została uchwalona Karta Międzynarodowego Trybunału Wojskowego (zobacz Kononov, cytowany powyżej, §§ 116 i 117). Zgodnie z Artykułem 6 (c) Karty zniszczenie, deportacja i inne nieludzkie akty przeciwko ludności cywilnej, włączając w to prześladowania na tle politycznym, zostały zdefiniowane jako zbrodnie przeciwko ludzkości. W dniu 11 grudnia 1946 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ potępiło zbrodnię ludobójstwa przyjmując rezolucję Nr 96 (I). Konwencja o ludobójstwie z 1948 roku, zatwierdzająca zasady prawa międzynarodowego uznane przez tę rezolucję, została jednomyślnie przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 9 grudnia 1948 roku. ZSRR podpisało Konwencję o ludobójstwie w dniu 16 grudnia 1949 roku. Po złożeniu dwudziestu instrumentów ratyfikacji lub przystąpienia Konwencja weszła w życie w dniu 12 stycznia 1951 roku. Trybunał dalej zauważa, że w Opinii Doradczej z 1951 roku Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości zaznaczył, że zasady leżące u podstaw Konwencji o ludobójstwie są zasadami uznanymi przez narody cywilizowane jako wiążące Państwa, nawet bez żadnych zobowiązań konwencyjnych (zobacz paragraf 80 powyżej).

168W świetle powyższego Trybunał uznaje, że zbrodnia ludobójstwa w roku 1953 była wyraźnie uznana za zbrodnię na mocy prawa międzynarodowego. Została skodyfikowana w Konwencji o ludobójstwie z 1948 roku i nawet przed tą datą była uznana i potępiona przez ONZ w 1946 roku. W tych okolicznościach Trybunał uważa, że instrumenty prawa międzynarodowego zakazujące ludobójstwa były wystarczająco dostępne dla skarżącego.

(ii) Możliwość przewidzenia

169W celu zweryfikowania zgodności z Artykułem 7 w niniejszej sprawie Trybunał musi określić, czy było możliwym do przewidzenia na mocy prawa międzynarodowego w jego brzmieniu z 1953 roku, że czyn, za który skarżący został skazany, mógł być kwalifikowany jako ludobójstwo (zobacz paragraf 162 powyżej).

(α) Definicja zbrodni ludobójstwa w brzmieniu z 1953 roku

Artykuł II Konwencji o ludobójstwie

170Trybunał rozpoczyna uwagą, że zbrodnia ludobójstwa zakazana Artykułem II Konwencji z 1948 roku, wymienia cztery chronione grupy osób: narodową, etniczną, rasową lub religijną. Ten przepis nie odnosi się do grup społecznych lub politycznych. Co więcej, travaux préparatoires ujawniają intencję autorów do nieumieszczania grup politycznych na liście grup chronionych przez Konwencję z 1948 roku. MTS, podczas badania historii tworzenia Artykułu II Konwencji z 1948 roku w sprawie Bośnia i Hercegowina przeciwko Serbii i Czarnogórze, zauważył, że autorzy Konwencji “zwrócili szczególną uwagę na pozytywną identyfikację grup ze szczególnymi cechami rozróżniającymi przy decydowaniu, które grupy zostaną włączone, a które (takie jak grupy polityczne) zostaną wykluczone” (zobacz paragraf 105 powyżej). Trybunał nie znajduje przekonujących argumentów przemawiających za odchodzeniem od definicji ludobójstwa ustalonej w 1948 roku, uwzględniając listę wspomnianych w niej czterech chronionych grup. Z drugiej strony wszystkie odniesienia do zbrodni ludobójstwa w dalszych instrumentach prawa międzynarodowego – Konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości z 1968 roku, statucie MTKJ z 1993 roku, statucie MTKR z 1994 roku, zarówno jak i w pozostałych współczesnych instrumentach – statucie MTK z 1998 roku - opisują tę zbrodnię w podobny, jeśli nie identyczny, sposób. W szczególności ludobójstwo jest definiowane jako działania dokonane w celu zniszczenia narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej grupy, bez odnoszenia się do grup politycznych (zobacz paragrafy 83, 85, 86 i 87 powyżej). W opinii Trybunału okoliczność, że niektóre Państwa później zdecydowały się na kryminalizację ludobójstwa grup politycznych w swoim prawie krajowym (zobacz paragrafy 36 i 38 powyżej) nie zmienia faktu, że tekst Konwencji z 1948 roku tego nie czynił.

Zwyczajowe prawo międzynarodowe

171Trybunał odnosi się do pytania, czy definicja ludobójstwa w Konwencji z 1948 roku istniała obok szerszych zwyczajowych norm prawa międzynarodowego, które mogły stanowić słuszne podstawy skazania skarżącego za ludobójstwo.

172Wyraźnie wynika z wcześniejszych ustaleń Trybunału odnoszących się do dopuszczalności przestępstwa, że w roku 1953 ludobójstwo było już zbrodnią na mocy międzynarodowego prawa zwyczajowego (zobacz paragraf 168 powyżej). Akt oskarżenia z października 1945 roku przed MTW w Norymberdze, podobnie jak pewne ustne wnioski prokuratorów, zarzuciły oskarżonym popełnienie ludobójstwa, których znaczenie nie może być podważone przez fakt, że ostateczny wyrok nie zawierał wzmianki o zbrodni ludobójstwa. Rezolucja 96 (I) Zgromadzenia Ogólnego ONZ z grudnia 1946 roku przyjęta jednomyślnie i bez debaty, potwierdziła istnienie międzynarodowej zbrodni ludobójstwa. Następnie odniesienia do zbrodni ludobójstwa pojawiły się w aktach oskarżenia i skazaniach za zbrodnie o celach ludobójczych w procesach ponorymberskich na mocy Ustawy Rady Kontrolnej nr 10[12], jak i w postępowaniach przed polskim Sądem Najwyższym (1946-1947) w sprawie Hoess i Greiser[13]. Artykuł I Konwencji z 1948 roku “potwierdził”, że ludobójstwo było zbrodnią na mocy prawa międzynarodowego. MTS dalej odnosił się do rezolucji 96 (1) i potwierdził, że zasady fundamentalne Konwencji z 1948 roku były uznawane przez narody cywilizowane za wiążące Państwa nawet bez zobowiązań konwencyjnych (zobacz paragraf 80 powyżej).

173Jednakże co do tego, czy o zakresie zbrodni ludobójstwa zgodnie z międzynarodowym prawem zwyczajowym można powiedzieć, że jest inny, a szczególnie że jest szerszy od definicji zawartej w Konwencji, opinie wydają się być podzielone.

174Raphael Lemkin, który wymyślił pojęcie “ludobójstwo”, zaproponował szeroką definicję przestępstwa. W swojej książce z 1944 roku[14] zajmował się zbrodniami przeciwko grupom narodowym, ale uznał, że ludobójstwo może obejmować akty nakierowane na zniszczenie grup narodowych poprzez zniszczenie instytucji politycznych, kultury i środków utrzymania. Późniejsza rezolucja 96 (1) Zgromadzenia Ogólnego ONZ wezwała do przygotowania konwencji o ludobójstwie, by chronić “rasowe, religijne, polityczne i inne grupy”. Niektórzy autorzy uznawali, że ta rezolucja odzwierciedla bezwzględnie obowiązujący w prawie zwyczajowym zakaz ludobójstwa[15], podczas gdy inni kwestionowali ten pogląd[16]. Niektórzy autorzy byli także zdania, że ostateczna lista grup chronionych Konwencją z 1948 roku była wynikiem politycznych uzgodnień, a nie rezultatem zasadniczej refleksji opartej na pewnych filozoficznych lub innych rozróżnieniach pomiędzy określonymi typami grup.[17] W późnych latach czterdziestych XX wieku niektórzy komentatorzy wyrazili zaniepokojenie, że wyłączenie grup politycznych i ekonomicznych znaczyłoby, że Konwencja z 1948 roku nie obejmowałaby czynów popełnionych przez władze sowieckie przeciwko właścicielom nieruchomości.[18] Inni autorzy jednakże nie zgodzili się, że wyłączenie grup politycznych było wynikiem presji wywieranej przez Sowietów.[19]

175Mając na uwadze czynniki wskazane powyżej Trybunał uznaje, że są pewne argumenty, które przemawiają za tym, że grupy polityczne były chronione przez zwyczajowe prawo międzynarodowe dotyczące ludobójstwa w 1953 roku. Jednakże istnieją równie silne ówczesne opinie wyrównujące. W tym momencie Trybunał powtarza, że niezależnie od tych poglądów faworyzujących uwzględnienie grup politycznych w definicji ludobójstwa, zakres skodyfikowanej definicji ludobójstwa w Konwencji z 1948 roku pozostał węższy i został zachowany we wszystkich kolejnych instrumentach prawa międzynarodowego (zobacz paragraf 170 powyżej). Podsumowując, Trybunał uważa, że nie ma wystarczająco silnych podstaw do uznania, że międzynarodowe prawo zwyczajowe z roku 1953 uwzględniało “polityczne grupy” pomiędzy tymi podchodzącymi pod definicję ludobójstwa.

Kolejne interpretacje pojęcia “w części” użytego w Artykule II Konwencji o ludobójstwie

176Trybunał następnie zwrócił swoją uwagę na wniosek Rządu, że ze względu na swoje znaczenie litewscy partyzanci byli “częścią” grupy narodowej, to znaczy grupy chronionej Artykułem II Konwencji o ludobójstwie. W związku z tym Trybunał zauważa, że w roku 1953 nie było orzecznictwa żadnego międzynarodowego trybunału, które dostarczałoby sądowej wykładni definicji ludobójstwa. Travaux préparatoires do Konwencji o ludobójstwie dają małe wskazówki, co do tego, co autorzy mieli na myśli poprzez pojęcie “w części’. Wcześni komentatorzy Konwencji o ludobójstwie zaznaczali, że zwrot “w części” zawierał wymóg substancjalności (zobacz paragraf 95 powyżej). Konwencja o ludobójstwie stanowi, że zbrodnia charakteryzuje się “zamiarem zniszczenia w całości lub części... grupy jako takiej” oraz że wymóg substancjalności jest potwierdzony rezolucją 96 (I), według której “ludobójstwo jest zaprzeczeniem prawa do życia całych grup ludzkich. Mając w pamięci, że celem Konwencji o ludobójstwie było uporanie się z masowymi zbrodniami, MTKJ odnotował powszechną świadomość, że zamiar zniszczenia musi obejmować co najmniej znaczącą część grupy (zobacz paragraf 98 powyżej). Waga zbrodni ludobójstwa znajduje też odzwierciedlenie w rygorystycznych wymogach, które muszą być spełnione przed skazaniem – wymagającym dowodzie szczególnego zamiaru i wykazaniu, że celem było zniszczenie grupy w całości lub w znaczącej części (zobacz paragraf 106 powyżej). Dlatego Trybunał uważa za uzasadnione uznanie, że w 1953 roku było możliwym do przewidzenia, że zwrot “w części” zawierał wymaganie co do substancjalności.

177Mając to na uwadze Trybunał jest jednak świadomy dalszego rozwoju międzynarodowego orzecznictwa w kwestii zbrodni ludobójstwa. Wskazówki prawne co do interpretacji frazy “w części” pojawiły się pół wieku po wydarzeniach, za które skarżący został skazany, gdy sprawy dotyczące ludobójstwa zostały poruszone przed MTKJ, MTKR oraz MTS. W szczególności, co wynika z orzecznictwa wspomnianego w paragrafach 97-108 powyżej, zamierzone zniszczenie “wyraźnej” części chronionej mogło być uważane za ludobójstwo całej chronionej grupy pod warunkiem, że “wyraźna” część grupy była znacząca ze względu na bardzo dużą liczbę jej członków. Ponadto oprócz rozmiaru liczbowego obranej za cel grupy, sądowa interpretacja potwierdziła, że jej “znaczenie” pośród chronionej grupy mogło być również użytecznym czynnikiem. W każdym razie ta interpretacja frazy “w części” nie mogła być przewidziana przez skarżącego w przedmiotowym czasie.

Wnioski

178Podsumowując, Trybunał uznaje że w 1953 roku międzynarodowe prawo traktatowe nie włączało “grupy politycznej” do definicji ludobójstwa, podobnie jak nie może być uznane z wystarczającą jasnością, że międzynarodowe prawo zwyczajowe zawierało szerszą definicją ludobójstwa, niż ta zawarta w Artykule II Konwencji o ludobójstwie z 1948 roku.

(β) Czy interpretacja sądów krajowych dotycząca działań skarżącego była zgodna z rozumieniem koncepcji ludobójstwa, jaka istniała w 1953 roku ?

179Trybunał następnie odnosi się do interpretacji zbrodni ludobójstwa przez sądy litewskie w sprawie skarżącego. Zauważa, że sąd uznał skarżącego winnym czynu zarzucanego przez prokuratora, to znaczy winnym ludobójstwa litewskich partyzantów jako członków odrębnej grupy politycznej (zobacz paragrafy 29 i 31 powyżej). Sąd Apelacyjny, w zakresie swojej właściwości, dokonał zmian co do skazania skarżącego, stwierdzając, że przypisanie litewskich partyzantów, jako uczestników zbrojnego ruchu oporu wobec siły okupacyjnej, do odrębnej grupy “politycznej”, było “tylko relatywne/warunkowe i niezbyt precyzyjne”. Dla sądu apelacyjnego litewscy partyzanci byli również “reprezentantami narodu litewskiego, to znaczy grupy narodowej” (zobacz paragrafy 35 i 36 in fine powyżej). Nawet jeśli, Sąd Apelacyjny nie wyjaśnił, co wynika z pojęcia “reprezentanci”. Nie przedstawił również historycznych czy faktycznych sprawozdań co do tego, w jaki sposób litewscy partyzanci reprezentowali litewski naród. Również nie wydaje się, żeby specjalne obowiązki partyzantów odnośnie do grupy “narodowej” zostały wyinterpretowane przez Sąd Najwyższy. Sąd Najwyższy, który uznał, że skarżący “został skazany za zaangażowanie w fizyczną eksterminację części ludności litewskiej, która przynależała do odrębnej grupy politycznej”, zaobserwował jedynie, że na Litwie w latach 1944-1953 miał miejsce narodowy ruch oporu przeciwko okupującemu reżimowi radzieckiemu – wojna partyzancka (zobacz paragrafy 39 i 40 powyżej).

180W swojej części litewski Trybunał Konstytucyjny również uznał, że zorganizowany ruch oporu przeciwko sowieckiej okupacji powinien zostać uznany za samoobronę Litwy. Partyzanci prowadzili polityczną i militarną narodową walkę o wolność.

181Trybunał uważa, że władze krajowe mają swobodę w zakresie szerszej interpretacji definicji ludobójstwa niż wyrażona w Konwencji o ludobójstwie z 1948 roku. Jednakże swoboda ta nie zezwala sądom krajowym na skazywanie osób oskarżonych przy zastosowaniu szerszej definicji retroaktywnie. Trybunał ustalił już, że w 1953 roku grupy polityczne były wyłączone z definicji ludobójstwa przyjętej przez prawo międzynarodowe (zobacz paragraf 178 powyżej). Z powyższego wynika, że uniemożliwiono prokuratorom retroaktywne oskarżanie, a sądom krajowym retroaktywne skazanie skarżącego za ludobójstwo litewskich partyzantów jako członków grupy politycznej (zobacz również wyrok Trybunału Konstytucyjnego, paragraf 60 powyżej). Co więcej, nawet jeśli dalsza interpretacja pojęcia “w części” dokonana przez międzynarodowe trybunały była dostępna w 1953 roku, brak wiążących wniosków, w dokonanych przez krajowe sądy karne ustaleniach faktycznych, które umożliwiałyby Trybunałowi ocenienie, na podstawie czego sądy krajowe stwierdziły, że w 1953 roku litewscy partyzanci stanowili znaczącą część grupy narodowej, innymi słowy grupę chronioną Artykułem II Konwencji o ludobójstwie. W związku z tym Trybunał nie jest przekonany, czy w tamtym czasie skarżący, nawet z pomocą adwokata, mógł przewidzieć, że zabójstwo litewskich partyzantów mogło stanowić przestępstwo ludobójstwa litewskich obywateli lub etnicznych Litwinów.

182Dodatkowo Trybunał zauważa, że Artykuł II Konwencji o ludobójstwie z 1948 roku wymaga, aby sprawca działał z zamiarem zniszczenia chronionej grupy w całości lub w części. Wyjaśnienia skarżącego z tamtego czasu odnoszą się do czynności przeciwko “bandytom”, “nacjonalistycznemu podziemiu” i “nacjonalistycznym gangom” (zobacz paragrafy 18 i 19 powyżej). Co więcej, cele określone na spotkaniu MGB w 1953 roku były skierowane przeciwko tym grupom. W opinii Trybunału, nawet jeśli polityka eksterminacji MGB rozszerzona została do “tych, którzy pomagają im oraz ich kontaktom”, głównym celem tej szerszej grupy “litewskich nacjonalistów” była ochrona niepodległości Litwy (zobacz, w związku z tym, paragrafy 13, 44 i 67 powyżej). W rzeczy samej, jak zauważył prokurator, a potwierdziły sądy apelacyjny i kasacyjny, litewscy partyzanci walczyli przeciwko sowieckiej okupacji o niepodległość Litwy (zobacz paragrafy 29, 39, 40 i 44 powyżej). W świetle powyższego Trybunał uznaje, że argument skarżącego nie jest bez wagi, mianowicie jego oraz MGB działania, były podejmowane w celu eksterminacji partyzantów jako odrębnej i wyraźnie identyfikowalnej grupy, charakteryzującej się jej zbrojnym oporem wobec władzy radzieckiej.

183Trybunał również zauważa, że zgodnie z Artykułem 31 § 1 Konwencji Wiedeńskiej o Prawie Traktatów, pojęciu traktatowemu musi być nadane zwyczajne znaczenie. Mając to na uwadze, nie od razu jest oczywiste, że zwyczajne znaczenie pojęć “narodowy” i “etniczny” w Konwencji o ludobójstwie może zostać rozszerzone aby objąć partyzantów. Dlatego Trybunał uważa, że wnioskowanie sądów krajowych, że ofiary mieszczą się w definicji ludobójstwa jako część chronionej grupy, było interpretacją przez analogię, na niekorzyść skarżącego, która uniemożliwiała przewidzenie jego skazania (zobacz Kokkinakis przeciwko Grecji, 25 maja 1993 roku, § 52, Seria A nr 260 A; także zobacz Korbely, cytowany powyżej, § 70).

184W ostatnim punkcie Trybunał także podkreśla znaczenie argumentu skarżącego, że definicja zbrodni ludobójstwa w prawie litewskim nie tylko nie miała podstaw w sformułowaniu tego przestępstwa w Konwencji o ludobójstwie z 1948 roku, ale została istotnie rozszerzona w latach niepodległości Litwy, co dalej pogorszyło sytuację skarżącego (zobacz paragrafy 51-53 i 123 powyżej). Zostało podkreślone przez litewski Trybunał Konstytucyjny, że retroaktywne ściganie za ludobójstwo osób należących do grup politycznych lub społecznych, jeżeli zdarzenia miały miejsce przed dodaniem tych dwóch grup do litewskiego kodeksu karnego, byłoby sprzeczne z zasadą państwa prawa oraz naruszałoby zobowiązania litewskie wynikające z prawa międzynarodowego (zobacz paragraf 60 powyżej). Trybunał nie może zaakceptować argumentu litewskiego Sądu Najwyższego, że poprawki z 1998 roku do Kodeksu karnego, rozszerzające definicję ludobójstwa o “grupy polityczne”, mogły być usprawiedliwione na mocy Artykułu V Konwencji o ludobójstwie. Podczas gdy Artykuł V Konwencji o ludobójstwie nie zabrania rozszerzania definicji ludobójstwa, nie autoryzuje retroaktywnego stosowania szerszej definicji ludobójstwa (zobacz Scoppola przeciwko Włochom (nr 2) [GC], nr 10249/03, § 93, 17 września 2009 roku; Maktouf i Damjanović przeciwko Bośni i Hercegowinie [GC], nr 2312/08 i 34179/08, § 66, ETPCz 2013 (fragmenty)).

185Spójnie z MTS w sprawie Bośnia i Hercegowina przeciwko Serbia i Czarnogóra Trybunał uznaje, że ciężar ludobójstwa jest odzwierciedlony w rygorystycznych wymaganiach, które muszą być spełnione przed skazaniem. Wymagania te – dowód szczególnego zamiaru i wykazanie, że planowano zniszczenie w całości lub w znaczącej części chronionej grupy – strzegą przed niebezpieczeństwem lekkomyślnego skazania za to przestępstwo (zobacz paragraf 112 powyżej). Odnotowując argumenty sądów litewskich w tej sprawie Trybunał nie jest przekonany, że skazanie skarżącego za zbrodnię ludobójstwa mogło być postrzegane jako zgodne z istotą tego przestępstwa w formie zdefiniowanej w międzynarodowym prawie w tym czasie i dlatego że rozsądnie mogło być przez niego przewidziane w 1953 roku.

186W świetle powyższego Trybunał zajmuje stanowisko, że skazanie skarżącego za ludobójstwo nie mogło być przewidziane w czasie zabójstwa partyzantów.

(γ) Czy skazanie skarżącego mogło być uzasadnione na gruncie Artykułu 7 § 2 Konwencji

187Trybunał zauważa argument Rządu, że działania skarżącego w tamtym czasie były karalne zgodnie z ogólnymi zasadami prawa uznanymi przez narody cywilizowane i dlatego podlegały przepisom paragrafu drugiego Artykułu 7 Konwencji.

188Trybunał musi rozważyć, czy Artykuł 7 § 2 ma zastosowanie do skazania skarżącego. Mimo, że Trybunał zastosował tylko przy jednej okazji Artykuł 7 § 2 w kontekście powojennym oraz sowieckich deportacji (zobacz Penart oraz Kolk i Kislyiy, cytowane powyżej), Wielka Izba w Kononov przywołała oryginalny i wyjątkowy cel tego paragrafu (§ 186):

“Ostatecznie, dwa paragrafy Artykułu 7 są powiązane i powinny być interpretowane w sposób zgodny (Tess przeciwko Łotwie (dec.), nr 34854/02, 12 grudnia 2002 roku). Mając na uwadze przedmiot sprawy oraz zależność od prawa i zwyczajów wojennych stosowanych wcześniej oraz podczas II Wojny Światowej, Trybunał uważa za właściwe przypomnienie, że travaux préparatoires Konwencji wskazują, że celem drugiego paragrafu Artykułu 7 było wyraźne stwierdzenie, że Artykuł 7 nie wpływa na prawa, które w obliczu wszystkich wyjątkowych okoliczności na koniec II Wojny Światowej, zostały przyjęte, aby ukarać, inter alia, zbrodnie wojenne, zatem Artykuł 7 w żadnym stopniu nie zmierza do osądzania prawnie czy moralnie tych praw (zobacz X. przeciwko Belgii, nr 268/57, decyzja Komisji z 20 lipca 1957 roku, Rocznik 1, s. 241)...”

189Ostatnio ta restrykcyjna interpretacja Artykułu 7 § 2 została potwierdzona w sprawie Maktouf i Damjanović (cytowana powyżej, § 72):

“Co więcej Trybunał nie jest w stanie zgodzić się z argumentem rządu, który twierdził, że jeśli dany czyn był karalny w chwili jego popełnienia zgodnie z “ogólnymi zasadami prawa uznanymi przez narody cywilizowane” w rozumieniu Artykułu 7§2 Konwencji, to nie ma zastosowania zasada nieretroaktywności odpowiedzialności za przestępstwa i kar. Argument ten jest niezgodny z travaux préparatoires, z których wynika, iż można przyjąć, że art. 7§1 zawiera ogólną zasadę nieretroaktywności, a art. 7 § 2 jest jedynie wyjaśnieniem w tym kontekście mającym zapewnić, by nie było wątpliwości co do zgodności z prawem ścigania po II Wojnie Światowej zbrodni popełnionych w jej trakcie (zobacz Kononov, cytowany powyżej, § 186). Z tego wynika więc wyraźnie, że twórcy Konwencji nie mieli zamiaru dopuścić jakiegokolwiek ogólnego wyjątku od zasady niedziałania prawa karnego wstecz. W wielu sprawach Trybunał potwierdził, że oba paragrafy Artykułu 7 są powiązane i wymagają harmonijnej interpretacji (zobacz, na przykład, Tess, cytowany powyżej i Kononov, cytowany powyżej, § 186).”

190W związku z powyższym oraz biorąc pod uwagę konkluzję Trybunału zawartą w paragrafie 186 powyżej, że skazanie skarżącego nie mogło być usprawiedliwione na gruncie Artykułu 7 § 1 Konwencji nie może być uzasadnione także na gruncie Artykułu 7 § 2.

(d) Wnioski Trybunału

191Trybunał stwierdza, że nastąpiło naruszenie Artykułu 7 Konwencji.

II. ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI

192Artykuł 41 Konwencji stwierdza:

“Jeżeli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie”.

A. Szkoda

193Skarżący domagał się 60 000 euro (EUR) z tytułu szkody niemajątkowej.

Domagał się również 53,173 litewskich litów (LTL; około 15,400 EUR) z tytułu szkody majątkowej, którą poniósł ponieważ sądy litewskie uznały roszczenie M.B. (zobacz paragraf 45 powyżej) oraz nakazały mu zapłacenie kosztów prawnych poniesionych przez M.B. Skarżący przedstawił rachunki wskazujące, że zapłacił M.B. 34,778 LTL (około 10,072 EUR).

194Na wypadek uznania przez Trybunał, że doszło do naruszenia Artykułu 7 Konwencji Rząd stwierdził, że suma 60,000 EUR była wygórowana i niezasadna. Skarżący brał udział w zabójstwie dwóch partyzantów; nie kwestionował tego faktu. Co więcej usiłował znieważyć pamięć o tych partyzantach oraz o walce o niepodległość poprzez przedstawianie bezzasadnych oskarżeń o rzekomym popełnianiu przez braci zbrodni przeciwko ludzkości podczas okupacji nazistowskiej.

Co do szkody majątkowej Rząd podniósł, że biorąc pod uwagę, że skarżący został równocześnie wezwany do zapłacenia przyznanego zadośćuczynienia, mógł domagać się tylko 26,750 LTL (z tej sumy 25,000 LTL stanowiło połowę wartości przyznanej M.B. tytułem szkody niemajątkowej, a 1,750 LTL stanowiło połowę kosztów prawnych, które M.B. musiał ponieść) lub 7,750 EUR.

195Uznając, że skarżący jest uprawniony do twierdzenia, że doznał szkody niemajątkowej Trybunał stwierdza, mając na uwadze bardzo szczególne okoliczności sprawy, że ta szkoda jest wystarczająco skompensowana przez uznanie przez Trybunał naruszenia Artykułu 7 Konwencji.

Trybunał przyznaje skarżącemu 10,072 EUR z tytułu szkody majątkowej.

B. Koszty i wydatki

196Skarżący domagał się także kwoty 8.000 LTL (około 2,300 EUR) w związku z opłatami prawnymi za przygotowywanie obserwacji przez prawnika skarżącego. Wniósł również o 2,000 EUR za tłumaczenie i opłaty pocztowe w związku z postępowaniem przed Trybunałem.

197Rząd podniósł, że koszty prawnika były nadmierne. Zauważył również, że tylko część wniosku skarżącego dotycząca opłat za tłumaczenie została poparta dokumentami.

198Według orzecznictwa Trybunału skarżący jest uprawniony do zwrotu kosztów i wydatków tylko w takiej części, w jakiej zostanie wykazane, że zostały one rzeczywiście i koniecznie poniesione i były uzasadnione co do wysokości. W niniejszej sprawie, odnosząc się do posiadanych przez Trybunał informacji oraz kryteriów powyżej, Trybunał uznaje za zasadne przyznanie roszczenia w całości, z pomniejszeniem o kwotę, która została już zapłacona w ramach pomocy prawnej Trybunału (850 EUR). Wskutek tego Trybunał przyznaje ostatecznie kwotę 2,450 EUR w związku z poniesionymi przez skarżącego kosztami i wydatkami przed Trybunałem.

C. Odsetki za zwłokę

199Trybunał uznaje za właściwe, by odsetki z tytułu niewypłacenia zasądzonych kwot zostały ustalone zgodnie z marginalną stopą pożyczkową Europejskiego Banku Centralnego, plus trzy punkty procentowe.

Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ

1Uznaje, większością głosów, skargę za dopuszczalną;

2Uznaje, przewagą dziewięciu głosów do ośmiu, że wystąpiło naruszenie Artykułu 7 Konwencji;

3Uznaje, przewagą dziewięciu głosów do ośmiu, że uznanie naruszenia stanowi samo w sobie wystarczające zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową poniesioną przez skarżącego.

4Uznaje przewagą dziewięciu głosów do ośmiu

(a) że pozwane Państwo ma obowiązek wypłacić skarżącemu w terminie trzech miesięcy następujące kwoty:

(i) 10,072 EUR (dziesięć tysięcy siedemdziesiąt dwa euro) z tytułu szkody majątkowej;

(ii) 2,450 EUR (dwa tysiące czterysta pięćdziesiąt euro), wraz z ewentualnymi podatkami, z tytułu kosztów i wydatków;

(b) że od wygaśnięcia powyższego trzymiesięcznego terminu do momentu zapłaty płatne od tych sum będą zwykłe odsetki obliczone według marginalnej stopy pożyczkowej Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe;

5Oddala jednogłośnie pozostałą część roszczenia skarżącego dotyczącą słusznego zadośćuczynienia.

Sporządzono w języku angielskim i francuskim i obwieszczono podczas publicznej rozprawy w Gmachu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu dnia 20 października 2015 roku.

Erik Fribergh Dean Spielmann

Kanclerz Przewodniczący

Zgodnie z Artykułem 45 § 2 Konwencji oraz Artykułem 74 § 2 Regulaminu Trybunału do niniejszego wyroku załączono następujące zdania odrębne:

(a) wspólne rozbieżne zdanie odrębne sędziów Villiger, Power-Forde, Pinto de Albuquerque i Kūris;

(b) rozbieżne zdanie odrębne sędzi Ziemele;

(c) wspólne rozbieżne zdanie odrębne sędziów Sajó, Vučinić i Turković;

(d) rozbieżne zdanie odrębne sędzi Power-Forde;

(e) rozbieżne zdanie odrębne sędziego Kūris. D.S.

E.F.

WSPÓLNE ROZBIEŻNE ZDANIE ODRĘBNE SĘDZIÓW VILIGERA, POWER‑FORDE, PINTO DE ALBUQUERQUE I KŪRISA

1Nie zgadzamy się z oceną większości zarówno co do faktów, jak i prawa mającego zastosowanie. Doszliśmy zatem do wniosku, że nie doszło do naruszenia Artykułu 7. Stwierdziliśmy, że skazanie skarżącego za ludobójstwo zostało oparte na prawie międzynarodowym obowiązującym w przedmiotowym czasie, a zatem było do przewidzenia, z następujących powodów.

Właściwe fakty

2Zarówno podczas postępowania karnego na Litwie, jak i we wnioskach przedłożonych Trybunałowi, skarżący stwierdził, że partyzanccy bracia J.A. i A.A. byli nazistowskimi współpracownikami podczas niemieckiej okupacji oraz że przestali być partyzantami w momencie, gdy Związek Radziecki ponownie przejął kontrolę nad Litwą. Zauważamy, że sądy krajowe doszły do wyraźnej konstatacji odnośnie do tego argumentu, dokładnie rozważając wszystkie przedłożone wnioski. Sąd Apelacyjny gruntownie rozważył zarzuty oskarżonego. Sąd ten odniósł się także do tła historycznego, specjalnych metod używanych przez ruch oporu w tamtych czasach oraz do dokumentów archiwalnych wskazujących na to, że rozkazy MBP miały na celu rozpowszechnienie wprowadzającej w błąd informacji, dotyczącej braci J.A. i A.A., aby skompromitować ich uczciwość lub zapobiec dołączeniu innych partyzantów. Ponadto, jeden z braci partyzantów został oskarżony przez władzę radziecką o działalność kontrrewolucyjną w oparciu o art. 581a Kodeksu karnego ZSRR (zobacz paragrafy 37 i 71 wyroku). Po dokonaniu szczegółowej analizy Sąd Apelacyjny oddalił zarzuty skarżącego jako bezpodstawne (zobacz paragraf 37 wyroku). Wniosek ten zyskał pełne poparcie Sądu Najwyższego (zobacz paragraf 40).

3Nie widzimy żadnego powodu, by odstępować od wniosków sądów wewnętrznych. W świetle swojego ugruntowanego orzecznictwa Trybunał systematycznie powtarzał, że w zakresie jego właściwości nie leży zastępowanie jego ustaleniami ustaleń co do faktów poczynionych przez sądy krajowe (zobacz m.in Elsholz przeciwko Niemcom [GC], nr 25735/94, § 66, ETPCz 2000‑VIII i Donohoe przeciwko Irlandii, nr 19165/08, § 73, 12 grudnia 2013 roku). Z powodu złożoności zadania zrekonstruowania faktów sprawy w ponad 50 lat po wydarzeniach, będących jej przedmiotem, sądy krajowe znajdowały się w lepszej pozycji do oceny wszystkich dostępnych materiałów oraz dowodów. Mając na uwadze wszystkie powyższe rozważania żałujemy, że większość nie zaakceptowała – bez podania jakiegokolwiek wiarygodnego wyjaśnienia – wniosków sądów krajowych co do faktów, które to wnioski oparte były na bezpośredniej znajomości dowodów.

4Z naszych obserwacji wynika, że liczne wydarzenia historyczne, szczególnie jeśli chodzi o opis działań rządu radzieckiego w krajach bałtyckich, a także istotę polityki radzieckiej na okupowanej Litwie, inter alia, w latach 40-tych i 50tych, są dziś przedmiotem sporu między pozwanym rządem a interwenientem - stroną trzecią. Jest to niezaprzeczalny fakt, że zbrodnie przeciwko ludności litewskiej zostały popełnione w latach 40-tych i 50-tych w imieniu władzy okupacyjnej oraz że taka interpretacja nie jest „zniekształconym opisem historycznym”, jak zostało to stwierdzone przez stronę trzecią-interwenienta (zobacz paragraf 147 wyroku).

W trakcie postępowania karnego i cywilnego przeciwko oskarżonemu sądy w Litwie zanalizowały odpowiednie dokumenty archiwalne, dotyczące historycznego kontekstu działalności partyzantów (zobacz paragrafy 18, 19, 37, 41 i 44 wyroku). Trybunał Konstytucyjny określił te z nich, które zostały popełnione pod wpływem władzy radzieckiej na Litwie (zobacz paragrafy 59 i 62 wyroku). Konkretny stan faktyczny, zakwestionowany teraz przez rząd rosyjski, został wtedy zbadany przez sądy krajowe.

Ważnym do odnotowania jest, że w 1991 roku Federacja Rosyjska sama przyznała, że w czasach radzieckich ludzie znajdujący się pod jej władzą byli poddawani represjom, włączając ludobójstwo (zobacz paragraf 74 wyroku). Skala działań władzy radzieckiej w krajach bałtyckich została już odnotowana przez Trybunał w sprawie Penart przeciwko Estonii (14685/04, 24 stycznia 2006 roku), Kolk i Kislyiy przeciwko Estonii (nr 23052/04 i 24018/04, ETPCz 2006‑I) (dec.) i ostatnio w Larionovs and Tess przeciwko Łotwa ((dec.), nr 45520/04, §§ 11-20 i 114, 25 listopada 2014 roku). Jednakże nie uważamy, żeby analizy stanu faktycznego lub wnioski litewskich sądów były arbitralne.

Właściwe podstawy prawne

5Związek Radziecki był stroną Porozumienia Londyńskiego z dnia 8 sierpnia 1945 roku, które uchwaliło Kartę Międzynarodowego Trybunału Wojskowego (zobacz Kononov v. Łotwa [GC], nr 36376/04, ECHR 2010,§§ 116 i 117). Zgodnie z Artykułem 6 (c) karty eksterminacja, deportacja i inne niehumanitarne czyny przeciwko ludności cywilnej, włączając prześladowania na tle politycznym, zostały zdefiniowane jako zbrodnie przeciwko ludzkości. Przyjmując rezolucję nr 96 (I) 11 grudnia 1946 roku Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych potępiło zbrodnię ludobójstwa. Konwencja o ludobójstwie z 1948 roku, potwierdzająca zasady prawa międzynarodowego uznane przez tę rezolucję, została przyjęta jednogłośnie przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 9 grudnia 1948 roku. Związek Radziecki podpisał Konwencję o ludobójstwie 16 grudnia 1949 roku. Po złożeniu dwudziestu instrumentów ratyfikacji lub akcesji Konwencja weszła w życie 12 stycznia 1951 roku. W Opinii Doradczej z 1951 roku Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości zaznaczył, że zasady leżące u podstaw Konwencji o ludobójstwie są zasadami uznanymi przez narody cywilizowane za wiążące państwa, nawet bez zobowiązań konwencyjnych (zobacz paragraf 80 wyroku).

6W świetle powyższego uważamy, że zbrodnia ludobójstwa została jednoznacznie uznana za przestępstwo w rozumieniu prawa międzynarodowego w 1953 roku. Zostało to formalnie skodyfikowane w Konwencji o ludobójstwie z 1948 roku. Przed tą datą zbrodnia ludobójstwa była uznana i została potępiona przez ONZ w 1946 roku. W tych okolicznościach uważamy, że instrumenty prawa międzynarodowego kryminalizujące ludobójstwo były wystarczająco dostępne dla skarżącego.

Skazanie skarżącego za ludobójstwo

7Zbrodnia ludobójstwa została wprowadzona do litewskiego prawa krajowego w 1992 roku, czyli krótko po odzyskaniu niepodległości przez państwo (zobacz paragrafy 48 i 51 wyroku). Mówi się, że przed tym wprowadzeniem ustawy karne, które były stosowane na Litwie podczas rządów radzieckich (na początku rosyjski Kodeks kary, a następnie Kodeks karny „Litewskiej SSR”) nie wspominały nawet o ludobójstwie jako akcie przestępczym. Nie była również przewidziana żadna odpowiedzialność karna za popełnienie ludobójstwa. W 2001 roku prokurator oskarżył skarżącego o ludobójstwo litewskich partyzantów, jako przedstawicieli grupy politycznej, na podstawie Artykułu 71 § 2 litewskiego Kodeksu karnego, znowelizowanego w 1998 roku (zobacz paragrafy 29 i 52 wyroku).

Niepodważalne jest, że mając na uwadze ciągły charakter ujawnionych zbrodni popełnionych na Litwie przez okupującą władzę (co stało się możliwe dopiero po upadku tego reżimu na początku lat 90-tych), liczba ofiar represji może tylko wzrosnąć w momencie ujawnienia się nowych dowodów. Mając na względzie, że ujawnienie faktów zatajonych przez reżim” przedniepodległościowy” i zebranie istotnych dowodów wymaga czasu, naturalne jest, że domniemani sprawcy nie zostali oskarżeni w związku z ich osobistym udziałem w wymienionych zbrodniach natychmiast po zmianie prawa, lecz kilka lat później.

Zanim sąd pierwszej instancji skazał skarżącego za ludobójstwo w 2004 roku wszedł w życie nowy litewski Kodeks karny i skarżący został odpowiednio skazany na mocy Artykułu 99 nowego Kodeksu karnego. Sąd Apelacyjny i Sąd Najwyższy podtrzymały skazanie skarżącego na podstawie wspomnianego Artykułu 99 (zobacz paragrafy 33, 36, 38 i 53 wyroku).

8Skazanie skarżącego było oparte na przepisach prawnych, które nie obowiązywały w 1953 roku i, co najważniejsze, nie mogły obowiązywać w tamtym czasie, gdyż Litwa była pod okupacją. Przepisy te zostały zastosowane z mocą wsteczną. Z powyższego wynika, że doszło do naruszenia Artykułu 7 Konwencji, chyba że można stwierdzić, że skazanie skarżącego oparte było na prawie międzynarodowym obowiązującym w przedmiotowym czasie. Skazanie skarżącego, w naszym mniemaniu, musi zostać zbadane z tej perspektywy.

Ludobójstwo jako niszczenie grupy narodowej

9Litewski Sąd Najwyższy stwierdził, że czyny popełnione przez skarżącego odpowiadają zbrodni ludobójstwa i że weszły w życie odpowiednie przepisy krajowe w celu nadania mocy przepisom Konwencji o ludobójstwie (zobacz paragraf 38 wyroku). Zgodnie z sądami krajowymi zgadzamy się, że w Konwencji z 1948 roku nie wspomina się o grupach społecznych lub politycznych. A zatem nie może to służyć za podstawę prawną skazania za ludobójstwo czysto politycznych grup per se. Zbrodnia ludobójstwa zakazana Artykułem II Konwencji z 1948 roku wylicza cztery wyraźnie chronione grupy: narodową, etniczną, rasową lub religijną. Co więcej, travaux préparatoires ujawniają wyraźną decyzję części autorów, aczkolwiek jako sposób politycznego kompromisu, by nie włączać grup politycznych jako takich do listy grup chronionych przez Konwencję z 1948 roku. Podczas analizy historii projektowania Artykułu II Konwencji z 1948 roku w sprawie Bośnia i Hercegowina przeciwko Serbii i Czarnogórze Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości także zauważył, że autorzy Konwencji „zwrócili szczególną uwagę na pozytywną identyfikację grup ze szczególnymi cechami charakterystycznymi podczas podejmowania decyzji, które grupy włączą oraz które (takie jak grupy polityczne) wykluczą” (zobacz paragraf 105 wyroku).

10Sąd Apelacyjny i Sąd Najwyższy stwierdzili, że nie było intencji, by lista grup chronionych Konwencją z 1948 roku była wyczerpująca: wiele innych krajowych kodeksów karnych przyjęło szersze definicje ludobójstwa (zobacz paragrafy 36 i 38 wyroku). Fakt, że niektóre państwa później zdecydowały się na kryminalizację ludobójstwa grup politycznych jako takich w swoich prawach krajowych (zobacz paragrafy 36 i 38 powyżej) nie zmienia faktu, że tekst Konwencji z 1948 roku tego nie czynił. W tym kontekście zauważamy, że jeden z ostatnich wiążących traktatów międzynarodowych, który odnosi się do zbrodni ludobójstwa – Statut Rzymski Międzynarodowego Trybunału Karnego z 1998 roku – definiuje ją jako zbrodnię prowadzącą do zniszczenia, w całości lub w części, grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, bez wspominania o grupach politycznych (zobacz paragraf 87 wyroku).

11Sądy krajowe zwróciły uwagę na fakt, że członkowie obranej za cel grupy politycznej w niniejszej sprawie (partyzanci) byli jednocześnie członkami grupy chronionej na podstawie Konwencji z 1948 roku, a mianowicie grupy narodowej (zobacz paragraf 36 wyroku). Podczas gdy grupy polityczne zostały wyłączone z Konwencji z 1948 roku, byłoby nadmiernym formalizmem dla Trybunału postrzeganie partyzantów wyłącznie przez pryzmat „grupy politycznej” oraz zakończenie analizy na tym etapie bez zbadania twierdzenia, że te same osoby były jednocześnie członkami innych grup, o których wspomina Artykuł II Konwencji. A zatem rozważymy zarzut, że podstawowym celem eksterminacji litewskich partyzantów – jako znaczącej części narodu – był wpływ jaki ich zniszczenie miałoby na przetrwanie grupy narodowej lub etnicznej jako całości. Jeśli tak, to zabijanie ich można uznać za zbrodnię zakazaną Artykułem II Konwencji z 1948 roku.

12Pozwany rząd popierał tę koncepcję. Stwierdził, że obieranie za cel partyzantów i osób ich wspierających jako “bandytów” lub “burżuazyjnych nacjonalistów” czy też po prostu “nacjonalistów” maskowało najbardziej zasadniczy cel zniszczenia grupy narodowej i/lub grupy etnicznej. W szczególności utrzymywali oni, że poprzez wyeliminowanie ważnej grupy, którą reprezentowali partyzanci, ZSRR ułatwiał sowietyzację Litwy i eliminację Litwy jako narodu, który w oczach władzy ZSRR jawił się jako “naród niegodny zaufania” (zobacz paragrafy 59 i 139 wyroku). Stwierdził także, że ogólnym celem było zadanie obezwładniającego ciosu najbardziej aktywnym grupom politycznym i społecznym, a tym samym demografii i sile całego narodu (zobacz paragrafy 131, 132, 135 i 139 wyroku).

13Zauważyliśmy, że Federacja Rosyjska sama przyznała, że represjonowani ludzie doświadczyli ludobójstwa pod rządami radzieckimi (zobacz paragraf 74 wyroku). Podobnie w rezolucji PACE 1481 (2006) zauważono, że popełnione zbrodnie były usprawiedliwione przez radziecki reżim teorią walki klasowej i zasadą dyktatury proletariatu, tym samym ofiary były wrogami ZSRR, a ogromną większość ofiar w każdym państwie stanowiły nacje etniczne (zobacz paragraf 89 wyroku).

14Międzynarodowy Trybunał dla Rwandy wyraził w wyroku Rutaganda (zobacz paragraf 109) opinię, że nie było akceptowanej powszechnie na forum międzynarodowym definicji chronionych grup oraz że koncepcja ta winna być oceniana w świetle poszczególnych kontekstów politycznych, społecznych i kulturowych. Trybunał Konstytucyjny Litwy wyraził tę samą opinię. Wskazał na kwestię poszczególnych politycznych, społecznych i kulturowych kontekstów. Opisał ideologię totalitarnego reżimu komunistycznego, na której opierała się eksterminacja całych grup ludzi oraz skalę represji ZSRR wobec mieszkańców Litwy. Trybunał Konstytucyjny zauważył, że Artykuł 2 ustawy “O odpowiedzialności za ludobójstwo mieszkańców Litwy” z 1992 roku odpowiada cechom charakterystycznym ludobójstwa przewidzianego w normach prawa międzynarodowego. Podsumowując odnotowano, że włączenie grup społecznych i politycznych do definicji z Artykułu 99 Kodeksu karnego było zdeterminowane przez “konkretny prawny i historyczny kontekst”, a mianowicie międzynarodowe zbrodnie popełnione przez reżim okupacyjny w Republice Litewskiej w ówczesnym czasie (zobacz paragraf 58 i 59 wyroku).

15Powracając do faktów niniejszej sprawy zauważyliśmy, że sąd pierwszej instancji uznał skarżącego za winnego ludobójstwa na podstawie tego, że brał on udział w operacji schwytania lub zabicia dwóch litewskich partyzantów jako członków grupy politycznej. Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę, że taki opis jest tylko warunkowy i niewystarczająco precyzyjny, gdyż partyzanci byli w tym samym czasie także przedstawicielami narodu litewskiego, czyli grupy narodowej. Grupa ta była grupą chronioną na mocy Artykułu II Konwencji z 1948 roku. Ustalenia Sądu Apelacyjnego potwierdzają, że raison d’être partyzantów była ochrona narodu litewskiego w obliczu reżimu, który dążył do zniszczenia jego unikatowej i szczególnej tożsamości. Według sądu apelacyjnego radzieckie ludobójstwo zostało dokonane precyzyjnie, na podstawie precyzyjnych kryteriów etniczno-narodowościowych mieszkańców. Te trzy grupy – „polityczna”, „narodowa” i „etniczna” – były z sobą nieodłącznie powiązane (zobacz paragraf 36 wyroku). Wnioski te nie zostały odrzucone przez Sąd Najwyższy (zobacz paragraf 38-40 wyroku). W istocie Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, że w latach 1944-1953 partyzanci uosabiali “narodowy” zbrojny ruch oporu przeciwko reżimowi okupacyjnemu na terenie Litwy (zobacz paragraf 40 wyroku). W tym kontekście przykładamy wagę do argumentu rządu, że ruch partyzancki nie mógł przetrwać około 10 lat bez wsparcia litewskiego narodu, czyli grupy narodowej (zobacz paragraf 132 wyroku).

16Zatem biorąc pod uwagę wyżej wymienione czynniki stwierdzamy, że jest znaczna siła w tezie, że J.A. i A.A. jako etniczni Litwini zostali obrani za cel wyraźnie z powodu uczestnictwa w ruchu partyzanckim, którego byli członkami, jednocześnie będąc istotną i znaczącą częścią grupy narodowej, której głównym celem była ochrona Litwinów przed zniszczeniem przez reżim radziecki, a zatem ich zabicie było aktem ludobójstwa. Dlatego też skazanie skarżącego za jego świadome uczestnictwo w eksterminacji partyzantów stanowiło akt ludobójstwa na tle etniczno-narodowym i tym samym zbrodnię, o której mowa w Artykule II Konwencji z 1948 roku.

Nie możemy zgodzić się, że grupa chroniona (naród), która sama broniła się przed zniszczeniem swojej struktury pomimo mobilizacji ruchu oporu, nagle, przez ten akt oporu, przerodziła się wyłącznie w “grupę polityczną”, tym samym lokując się się poza warunkami Konwencji o ludobójstwie. Stanowiłoby to interpretację zarówno Konwencji o ludobójstwie, jak i przepisów Konwencji w nazbyt formalistyczny i sprzeczny z celem sposób.

Ludobójstwo jako zniszczenie grupy w części

17Artykuł II Konwencji o ludobójstwie definiuje ludobójstwo jako “czyny dokonane z zamiarem zniszczenia, w całości lub w części, grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich” (podkreślenie dodane). Zgodnie z interpretacją Sądu Apelacyjnego litewscy partyzanci stanowili “część” grupy etniczno-narodowej (zobacz paragraf 36 wyroku), a zatem skazanie skarżącego za ludobójstwo może być uzasadnione na podstawie Artykuł II Konwencji o ludobójstwie.

18Zdajemy sobie sprawę z tego, że w 1953 roku, gdy zabito partyzanckich braci J.A. i A.A., nie było orzecznictwa dotyczącego znaczenia wyrażenia “w części”, które zostało użyte w Artykule II Konwencji o ludobójstwie (zobacz paragrafy 91 i 92 wyroku). Jednakże jest to zrozumiałe z uwagi na to, że pierwsza sprawa, w której ogłoszono wyrok skazujący za ludobójstwo, nie pojawiła się aż do 1988 roku (zobacz Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy, wyrok z dnia 2 września 1998 roku w sprawie Prokurator przeciwko Akayesu, sprawa nr MTKR-96-4-T). Fakt, że pojawienie się sądowej wykładni Konwencji o ludobójstwie z 1948 roku wymagało czasu nie może sam w sobie znaczyć, że ludobójstwo nie powinno występować przed tą wykładnią.

Założenie, że ludobójstwo nie występowało przed 1998 rokiem (wyłączając holocaust), gdyż żaden sąd przed tą datą nie stwierdził, że występuje, byłoby nie tylko niespójne prawnie, lecz również obraźliwe dla wielu grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, które, w różnych częściach świata, padły ofiarą zaplanowanego przez rząd zniszczenia bez możliwości powierzenia swych spraw międzynarodowym sądom. Wierzymy, że Trybunał nie powinien podążać w tym kierunku formalistycznego rozumowania. Tytuł Trybunału – „sumienie Europy” – zobowiązuje do takiej konkluzji.

19Nie jest zaskakującym, że międzynarodowe orzecznictwo dotyczące znaczenia wyrażenia “w części” jedynie raz doprowadziła do wszczęcia postępowania o tę zbrodnię. W połowie lat 90-tych w międzynarodowych badaniach i raportach rozważano, czy częściowe zniszczenie grup zasługiwało na uznanie za ludobójstwo, gdy dotyczyło znacznej części całej grupy lub znaczącej sekcji tej grupy (zobacz paragrafy 94 i 95 wyroku). Okazało się również, że zamiar zniszczenia struktury społecznej poprzez eliminację jej liderów, któremu towarzyszą inne haniebne czyny, takie jak masowe deportacje, wskazują wyraźnie na ludobójstwo, niezależnie od dokładnej liczby zabitych. Co więcej, eksterminacja personelu wojskowego grupy musiała być postrzegana w kontekście losu, czyli co stało się z resztą grupy, która stała się bardziej bezbronna wobec innych nadużyć (zobacz paragraf 96 wyroku).

20Zakres pojęcia „w części” był także interpretowany przez sądy międzynarodowe. MTKJ potwierdziło, że w celu popełnienia ludobójstwa nie jest konieczne unicestwienie całej grupy. Zamiar zniszczenia musiał jednak dotyczyć znacznej części grupy. Ludobójstwo może być rozpatrywane jako eksterminacja bardzo dużej liczby członków chronionej grupy. Alternatywnie, zamiar ludobójstwa może też obejmować “pragnienie zniszczenia bardziej ograniczonej liczby osób, których zniknięcie mogłoby mieć wpływ na przetrwanie grupy jako całości”. Był to „zamiar zniszczenia grupy »wybiórczo«” (zobacz Prokurator przeciwko Jelisić, a także Prokurator przeciwko Tolimir, paragraf 98 i 104 wyroku odpowiednio). Jeśli kryterium ilościowe nie ma zastosowania, zamiar częściowego zniszczenia może być jeszcze ustalony, jeśli istnieje dowód na to, że zniszczenie jest związane ze znaczącą sekcją grupy, jaką jest jej kierownictwo (zobacz Prokurator przeciwko Sikirica, paragraf 102 wyroku).

21W wyroku w sprawie Prokurator przeciwko Krstić Izba Procesowa MTKJ zauważyła, że zamiar zniszczenia grupy, nawet tylko częściowo, oznacza dążenie do zniszczenia wyraźnej części grupy w przeciwieństwie do masy pojedynczych osobników w jej obrębie. Sprawcy musieli postrzegać część grupy, którą chcieli zniszczyć, jako „odrębną całość, która musi zostać zniszczona jako taka”. Celem była egzystencja grupy. Co więcej, gdy miało miejsce zabijanie mężczyzn w wieku poborowym wraz z przymusowymi przesiedleniami ludności cywilnej, co miało trwały wpływ na całą grupę nie powinno to być rozważane jedynie jako eliminacja wojskowego ruchu oporu (zobacz paragrafy 99 i 100 wyroku).

22Jak zauważyła to też Izba Odwoławcza MTKJ w sprawie Prokurator przeciwko Krstić, rozmiar liczbowy docelowej części grupy był „koniecznym i ważnym punktem początkowym, choć nie we wszystkich sprawach końcowym punktem dochodzenia”. Poza liczebnością docelowej części grupy, jej „ranga w grupie” także była użytecznym czynnikiem. Jeśli określona część grupy była „symboliczna dla całości grupy” lub „niezbędna do jej przetrwania”, to mogło to uzasadniać twierdzenie, że część kwalifikuje się jako znacząca w rozumieniu przestępstwa ludobójstwa. Podobnie, część grupy może być uznana za znaczącą, jeśli jej eliminacja mogłaby być przedstawiana jako „sugestywny przykład” dla wszystkich innych członków tej grupy w odniesieniu do ich „bezradności i bezbronności”. „Los” części grupy może być zatem uznany za „znamienny” dla innych członków tejże grupy (zobacz paragraf 101 wyroku).

23W sprawie Bośnia i Hercegowina przeciwko Serbii i Czarnogórze MTS uznał znaczenie kryterium jakościowego - tj. znaczenia poszczególnych jednostek w grupie. MTS stwierdził jednak, że kryterium ilościowe nie może pozostać jedynym oraz że pierwsze kryterium - substancjalność – powinno być priorytetowe (zobacz paragraf 106 wyroku). Co więcej, w ostatnim wyroku w sprawie Chorwacja przeciwko Serbii MTS stwierdził, że w ocenianiu czy docelowa część chronionej grupy jest znacząca dla całości grupy, element jakościowy, dowód dotyczący położenia geograficznego i ranga docelowej części grupy, włączając w to, czy określona część grupy jest znacząca dla całej grupy lub jest niezbędna do jej przetrwania, są istotnymi kryteriami, które należy brać pod uwagę (zobacz paragraf 108 wyroku).

24W świetle powyższych rozważań oraz faktów sprawy, możemy zaobserwować, że litewskie sądy karne nie odniosły się wyraźnie do konkretnego pytania, czy partyzanci na Litwie stanowili znaczącą część grupy narodowej. Odniosły się do nich tylko jako do „uczestników ruchu oporu wobec radzieckiej okupacji” (zobacz paragraf 31 wyroku). Jednakże Trybunał Konstytucyjny odnotował, że litewskie prawo uznaje zorganizowany opór przeciwko okupacji radzieckiej jako samoobronę „narodu” oraz uznaje partyzantów za przywódców politycznej i wojskowej walki o wolność. Trybunał Konstytucyjny nawiązał też do „znaczenia tej grupy dla całej grupy narodowej” (zobacz ust. 63 wyroku).

W związku z powyższym istotne jest, by zaznaczyć, że ocena „walki członków ruchu oporu jako wyrażenia prawa narodu do samoobrony” utorowała sobie drogę do litewskiego ustawodawstwa już w kwietniu 1990 roku, czyli zaraz po tym, jak Litwa ogłosiła swoją niepodległość (zobacz paragraf 66 wyroku). Istotne jest także, by zaznaczyć, że litewskie prawo wyłączyło z kategorii partyzantów („bojowników o wolność”) te osoby, które „należały do zorganizowanych struktur zbrojonego ruchu oporu [i] które złożyły przysięgę”, ale ją złamały, osoby, które „wydawały rozkazy zabicia ludności cywilnej lub te, które same ją zabijały” oraz osoby, które „brały udział w popełnianiu przestępstw przeciwko ludzkości oraz zbrodni wojennych” (zobacz paragrafy 66 i 67 wyroku). Co więcej, litewskie ustawodawstwo uważa partyzantów za „najwyższą władzę polityczną” w „narodowym” ruchu oporu oraz za „suwerenną wolę ludu” (zobacz paragrafy 13 i 67 wyroku). Zostało to potwierdzone przez sądy apelacyjny i kasacyjny podczas postępowania karnego i cywilnego (zobacz paragrafy 39, 40 i 44 wyroku).

W naszej opinii władze narodowe opierały swoje decyzje na akceptowalnej ocenie istotnych faktów i nie wyciągnęły arbitralnych wniosków (zobacz, mutatis mutandis, Chauvy i Inni przeciwko Francji, nr 64915/01, § 69, ETPCz 2004‑VI; także zobacz Ždanoka przeciwko Łotwie [GC], nr 58278/00, § 96, ETPCz 2006‑IV). Dlatego nie odłączamy się od oceny Trybunału Konstytucyjnego dotyczącej roli partyzantów i akceptujemy, że z powodu ich „znaczenia” i „symboliczności” (zobacz Prokurator przeciwko Krstić i Chorwacja przeciwko Serbii, paragrafy 101 i 108 wyroku) litewscy partyzanci mogą być uznawani za znaczącą “część” grupy narodowej. W tym względzie zwracamy uwagę na ustalenia Trybunału Konstytucyjnego, z których wynikało co następuje: „zważywszy na kontekst międzynarodowy i historyczny należy zauważyć, że podczas kwalifikowania czynów przeciwko członkom ruchu oporu przeciwko okupacji radzieckiej jako grupy politycznej należy wziąć pod uwagę znaczenie tej grupy dla całej odpowiedniej grupy narodowej (litewskiej), co wskazywało, że grupa jest chroniona przez definicję ludobójstwa, zgodnie z powszechnie uznanymi normami prawa międzynarodowego” (zobacz paragraf 63 wyroku).

25Mamy także szczególne odniesienie do języka używanego w dowodach w postaci dokumentów, na które powoływał się sąd krajowy, a zwłaszcza szczególny wzgląd na fakt, że MGB wyrażało zamiar „eksterminacji” „nacjonalistycznych jednostek” – „bandytów i nacjonalistycznego podziemia” (zobacz paragraf 18 wyroku). Sąd Najwyższy orzekł, że w sprawie skarżącego subiektywny element ludobójstwa został wyczerpany, ponieważ znał on cel radzieckiego rządu – „zlikwidować wszystkich litewskich partyzantów” (zobacz paragraf 41 wyroku in fine). W konsekwencji przyjmujemy dalej, że litewscy partyzanci zostali obrani za cel eliminacji raczej jako wyraźna część grupy niż jako osobne jednostki w grupie (zobacz Prokurator przeciwko Krstić, paragraf 99 wyroku).

26Stwierdzamy także, że ok. 20 000 litewskich partyzantów zostało zamordowanych w 1940 roku oraz w latach 1944-1953. Populacja Litwy liczyła wtedy niecałe 3 000 000 ludzi. Mimo, że liczba zamordowanych partyzantów jest znaczna, jednak nie na tyle, by okazać się szczególnie dużą procentowo w odniesieniu do całej populacji Litwy. Jednakże nie możemy umniejszać ogólnej skali represji na Litwie, włącznie z więzieniem i masowymi deportacjami ludności cywilnej. Zwracamy szczególną uwagę na dobrze znany fakt, że radzieckie represje często dotykały także rodzin partyzantów, tak samo jak i innych ludzi z nimi związanych, którzy również byli więzieni, deportowani lub zabijani. Zespół działań podjętych przeciwko chronionej grupie (w tym przypadku przeciwko narodowi) musi być rozważany w całości żeby dokonać interpretacji przepisów Konwencji o ludobójstwie w duchu zgodnym z jej celem (zobacz paragraf 96 wyroku). Pozwany rząd podniósł, co nie zostało zakwestionowane przez skarżącego (zobacz paragrafy 126 i 133 wyroku), że w 1940 roku i w latach 1944-1953 tysiące mieszkańców Litwy zostało uwięzionych, deportowanych lub zabitych. Represje radzieckie na Litwie dotknęły jedną na pięć osób. Wspomnieliśmy już o wyrokach MTKJ w sprawie Prokurator przeciwko Krstić oraz MTS w sprawie Chorwacja przeciwko Serbii, z których wynika, że gdy los części grupy jest znamienny dla reszty członków tejże grupy, może to pozwalać na stwierdzenie, że wyeliminowana grupa była znaczna oraz na ustalenie, że mieści się w pojęciu “w części” z Artykułu II Konwencji o ludobójstwie (zobacz paragrafy 101 i 108 wyroku oraz powyższy paragraf 24).

27Zgodnie z tym i biorąc pod uwagę czynniki wymienione powyżej stwierdzamy, że litewscy partyzanci muszą być brani pod uwagę jako istotna część grupy narodowej, która później będzie grupą chronioną Artykułem II Konwencji o ludobójstwie. A zatem stwierdzamy, że Sąd Apelacyjny, którego orzeczenie nie zostało uchylone przez Sąd Najwyższy, dokonał interpretacji terminu „w części”, o którym mowa w Artykule II Konwencji o ludobójstwie, w sposób zgodny z jego interpretacją przyjętą w prawie międzynarodowym, mając na uwadze szczególny kontekst społeczny i polityczny w tamtym czasie na Litwie.

Pozostaje do zbadania, czy taka interpretacja Artykułu II Konwencji o ludobójstwie była do przewidzenia przez skarżącego w 1953 roku.

Przewidywalność skazania

28Sądy wewnętrzne ustaliły, że skarżący wypełnił podstawowe przesłanki prawne czynu karnego, a mianowicie actus reus i mens rea. Opisały one skarżącego jako przedstawiciela represyjnych władz radzieckich, których celem było tłumienie wszelkiego rodzaju narodowego ruchu oporu oraz eksterminacja wszystkich partyzantów jako osobnej grupy. Z dokumentów, na których prokurator oparł zarzut dokonania przez skarżącego ludobójstwa wynika, że w latach 1950-1952 skarżący uczęszczał do specjalnej szkoły MGB dla młodych rekrutów tej organizacji (zobacz paragraf 17 wyroku; zobacz też K.-H.W. przeciwko Niemcom, [GC], nr 37201/97, §§ 71 i 74, ETPCz 2001‑II (fragmenty)). W 1952 roku skarżący był oficerem operacyjnym MGB okręgu Šakiai. Istotne jest także, jeżeli chodzi o osobowość skarżącego, że interesował się on polityką oraz miał dobre wyniki w swojej pracy (zobacz paragrafy 20 i 21 wyroku).

29Zgodnie z protokołem ze spotkania MGB okręgu Šakiai w 1953 roku MGB wypełniało instrukcje Komitetu Centralnego ZSRR oraz radzieckiego MGB tak by “bandyci i nacjonalistyczne podziemie”, “bandyci, ci którzy im pomagają i ich kontakty” zostali wyeliminowani (zobacz paragraf 18 wyroku). Niektóre twierdzenia o “walce przeciwko nacjonalistycznemu podziemiu” były stworzone przez skarżącego (zobacz paragraf 19 wyroku). Takie stwierdzenia są bardzo podobne do tych, które były analizowane przez Trybunał w sprawie przeciwko Niemcom, w której przedmiotem badania były rozkazy ochrony muru berlińskiego oraz aresztowania “naruszycieli granicy” lub “unicestwienia” ich (zobacz K.-H.W., wyżej cytowana, ust. 64 i 65). W sprawie Kamuhanda MTKR także wyraził opinię, że może być trudne znalezienie jednoznacznych przejawów zamiarów sprawców. W takich okolicznościach MTKR stwierdził, że czyny sprawców, włączając poszlaki, mogą stanowić wystarczający dowód ich zamiarów. Zgodnie z MTKR pewnymi oznakami intencji mogą być dowody takie jak fizyczne obieranie za cel grupy lub jej własności; użycie poniżającego języka wobec członków grupy docelowej, użycie broni, rozmiary uszkodzeń ciała; metodyczne planowanie, systematyczne zabijanie” (zobacz wyrok MTKR z 22 stycznia 2004 roku, w sprawie Prokurator przeciwko Jean de Dieu Kamuhanda, sprawa nr MTKR-95-54A-T, paragraf 625).

Bazując na dowodach przedstawionych przez prokuratora sądy apelacyjny i kasacyjny ustaliły, że skarżący miał bezpośredni zamiar eksterminacji litewskich partyzantów jako części litewskiej populacji. Jak zauważył Sąd Najwyższy skarżący rozumiał, że podczas operacji mającej miejsce 2 stycznia 1953 roku partyzanccy bracia J.A. i A.A. zostaną zamordowani lub aresztowani i torturowani, potraktowani jako „zdrajcy narodu” i być może skazani na śmierć i pragnął osiągnąć taki cel (zobacz odpowiednio paragrafy 29, 35 i 41 wyroku in fine).

Innymi słowy sądy krajowe ustaliły, że zamordowanie obu braci było częścią państwowej polityki eksterminacji litewskich partyzantów i innych grup społecznych będących częścią narodu litewskiego oraz że skarżący miał szczególny zamiar zabicia obu braci, co było celem tego kryminalnego planu. Sądy wewnętrzne ponadto ustaliły, że to szczególne zabójstwo zostało zaplanowane i wykonane przez skarżącego. Nie był on jedynie sprawcą niskiego szczebla; był wysoko usytuowanym członkiem operacyjnym MGB, a później KGB, który awansował do rangi podpułkownika. Nie był on tylko współsprawcą; raczej był głównym oprawcą, który starannie przygotował zabójstwo i wykonał je. Uzyskał nawet korzyści polityczne i finansowe z morderstwa, ponieważ został nagrodzony znaczną sumą pieniędzy za dokonane “heroiczne” czyny, a także, zaraz po zabójstwie, został przyjęty do Partii Komunistycznej Związku Radzieckiego.

30Oceniając kwestię uzasadnionej przewidywalności skazania skarżącego nie jesteśmy przekonani, że skarżący nie mógł wiedzieć, że ryzykuje bycie oskarżonym i uznaniem za winnego przestępstwa ludobójstwa. W sprawie Jorgic (Jorgic przeciwko Niemcom, nr 74613/01, 12 lipca 2007 roku) Trybunał konfrontował się z dwiema możliwymi interpretacjami terminu “zniszczenie” w definicji przestępstwa ludobójstwa. Trybunał zbadał zgodność skazania skarżącego z Artykułem 7 Konwencji w oparciu o szerszą interpretację tego terminu. Zauważył, że podczas gdy różne organy (organizacje międzynarodowe, sądy, naukowcy) skłaniały się zarówno ku szerszej, jak i ku węższej interpretacji przestępstwa ludobójstwa w momencie zarzucanych działań, Pan Jorgic mógł rozsądnie przewidzieć zastosowanie do jego sprawy szerszej interpretacji i mimo to ryzykował oskarżenie i skazanie za popełnienie przestępstwa ludobójstwa. Skarżący w tej sprawie zasięgnął niezależnej porady prawnej w 1953 roku i stwierdził, że był agentem operacyjnym MGB, którego celem była eksterminacja członków nacjonalistycznego podziemia (“partyzantów”) (zobacz paragraf 18 wyroku), będącego później najbardziej oporną częścią narodu litewskiego usiłującą przeciwdziałać jego zniszczeniu przez siły radzieckie. Jest prawdopodobnym, że otrzymałby poradę, że to co czynił nosiło podstawowe znamiona zbrodni ludobójstwa, jak stanowiło w tym czasie prawo międzynarodowe.

Biorąc pod uwagę znaczenie roli odgrywanej przez partyzantów oraz ich istotne i rzeczywiste znaczenie dla narodu litewskiego w tym określonym czasie, uznaliśmy za prawdopodobne, że skarżący mógł przewidzieć, że podążając za totalitarną polityką ZSRR ryzykuje bycie oskarżonym i skazanym, za przestępstwo ludobójstwa, za jego zamiar zniszczenia znaczącej “części” narodu litewskiego – później będącej grupą chronioną na mocy Konwencji z 1948 roku. W ten sposób potwierdzamy zasadę wyrażoną w sprawie Jorgic, z której wynika, że interpretacja zakresu przestępstwa, która jest zgodna z istotą tego przestępstwa „musi, co do zasady, być uznawana za przewidywalną” (zobacz Jorgic, cytowany powyżej, paragraf 109).

31Stwierdzamy także, że skarżący nie został oskarżony za swe czyny na mocy Kodeku karnego ZSRR, który został wprowadzony na Litwie natychmiast po jej aneksji i inkorporacji do ZSRR, ani na mocy Kodeksu karnego Litewskiej SSR, w których przewidziana jest odpowiedzialność karna za pozbawianie życia (zobacz paragrafy 71 i 72 wyroku). Argument rządu, według którego eksterminacja litewskich partyzantów była częścią polityki ZSRR i praktyką, która została narzucona na zasady prawa pisanego w tym czasie, nie jest bez znaczenia (zobacz Streletz, Kessler i Krenz przeciwko Niemcom [GC], nr 34044/96, 35532/97 i 44801/98, ust. 67, 68 ETPCz 2001‑II). Nawet jeśli, skarżący nie mógł opierać się na fakcie, że była to praktyka ZSRR w celu usprawiedliwienia swego uczestnictwa w eksterminacji litewskich partyzantów. Zgodnie z ogólnymi zasadami prawa oskarżony nie może usprawiedliwiać swojego zachowania, które doprowadziło do skazania po prostu wykazując, że zachowanie takie w rzeczywistości miało miejsce i dlatego przerodziło się w dopuszczalną praktykę (ibid, paragraf 74). Jak stwierdził Trybunał nawet szeregowy żołnierz nie może okazywać totalnego, ślepego posłuszeństwa rozkazom, które jawnie naruszają nie tylko prawo krajowe (zobacz paragraf 71 wyroku), lecz także uznane na forum międzynarodowym prawa człowieka, w szczególności prawo do życia, które jest najwyższą wartością w hierarchii praw człowieka (zobacz K.-H.W., cytowany powyżej, paragraf 75).

32W swoim stanowisku przedłożonym Trybunałowi skarżący zakwestionował także to, czy bracia J.A. i A.A. mogą być uznawani za chronionych Artykułem II Konwencji o ludobójstwie, biorąc pod uwagę, że byli oni ochotniczymi bojownikami w zbrojnym ruchu oporu, ogólnokrajowym ruchu z polityczną i wojskową organizacją.

33Zauważamy, że na mocy Artykułu I Konwencji o ludobójstwie ludobójstwo jest przestępstwem na gruncie prawa międzynarodowego, niezależnie od tego, czy zostało popełnione w czasach wojny czy pokoju. Można także zauważyć, że obecność tych (osób) zaangażowanych w konflikt, włączając w to sytuacje, w których ofiara jest uzbrojona, nie była przeszkodą dla międzynarodowych sądów w uznaniu ich zabójstwa za zbrodnię przeciwko ludzkości (zobacz Prokurator przeciwko Kupreškić i Innym w paragrafie 111 wyroku; zobacz też, mutatis mutandis, Chorwacja przeciwko Serbii w paragrafie 108 wyroku). Rozumowanie to ma tym bardziej zastosowanie, gdy chodzi o przestępstwo ludobójstwa. Pod tym względem zauważamy, że na mocy Artykułu II Konwencji o ludobójstwie ludobójstwo nie jest zdefiniowane jako przestępstwo skierowane tylko przeciwko cywilom. Według nas interpretowanie Konwencji o ludobójstwie jako nie mającej zastosowania do tych, którzy są uzbrojeni w celu własnej obrony, nie byłoby zgodne z podstawowym celem tej Konwencji.

34Dalej powtarzamy wniosek Trybunału Konstytucyjnego, że radzieckie władze uznawały litewskich partyzantów za nielegalnych rebeliantów. W czasach radzieckich nigdy nie przyznano im statusu kombatantów czy też jeńców wojennych. Przeciwnie, jak zauważył Trybunał Konstytucyjny, litewscy partyzanci byli przedstawiani przez władze radzieckie, włącznie z oddziałem MGB, w którym pracował skarżący, jako „bandyci”, „terroryści” i „burżuazyjni nacjonaliści”. Zostały powołane specjalne oddziały „eksterminacyjne”, które były używane w walkach przeciwko litewskim partyzantom i ich sojusznikom (zobacz paragrafy 18, 19 i 63 wyroku).

35Zatem fakt, że bracia J.A. i A.A. byli uzbrojonymi partyzantami, którzy stanowili cel ze względu na ich członkostwo i znaczenie w chronionej grupie (narodzie), nie uniemożliwia oskarżenia skarżącego o ludobójstwo (zobacz Korbely przeciwko Węgrom [GC], nr 9174/02, §§ 86-94, ETPCz 2008).

Wnioski

36W świetle powyższych rozważań stwierdzamy, że biorąc pod uwagę ogólny kontekst wielkiej skali i systematyczności działań przeciwko narodowi litewskiemu, uczestnictwo skarżącego w operacji z dnia 2 stycznia 1953 roku, która miała na celu schwytanie i/lub zabicie partyzanckich braci J.A. i A.A., rozpatrywane w ramach operacji władz radzieckich mającej na celu unicestwienie litewskich partyzantów jako znaczącej części społeczeństwa w latach 1944-1953, z zamiarem zniszczenia tkanki społecznej narodu litewskiego, może być zasadnie postrzegane jako wchodzące w zakres przestępstwa ludobójstwa na mocy Artykułu II Konwencji o ludobójstwie. Interpretacja sądu krajowego mogła zatem rozsądnie zostać przewidziana przez skarżącego we właściwym czasie. Wobec powyższego, jesteśmy usatysfakcjonowani, że zostały spełnione warunki do skazania skarżącego za przestępstwo ludobójstwa. Przypominamy również konkluzję MTS: ”tam, gdzie zostały spełnione warunki... prawo nie może wzbraniać się przed nazywaniem popełnionej zbrodni jej właściwą nazwą” (zobacz paragraf 112 wyroku).

37Biorąc pod uwagę wniosek zawarty w powyższym ustępie nie uważamy za koniecznie badanie, czy skazanie skarżącego było oparte na międzynarodowym prawie zwyczajowym, co było argumentem pozwanego rządu.

38Stwierdzamy, że skazanie skarżącego za ludobójstwo nie naruszyło Artykułu 7 Konwencji. Wreszcie, warunki Artykułu 7 ust. 1 zostały spełnione, dlatego też nie jest konieczne badanie sprawy na mocy Artykułu 7 ust. 2 Konwencji (zobacz Kononov, wyżej cytowany, § 246).

39Nasze niezgoda zdań z większością nie dotyczy ustalonych faktów – dotyczy ich interpretacji. Większość również przyjęła, że czyny, o które skarżący został oskarżony i za które został skazany, zostały rzeczywiście przez niego popełnione. Będąc chronionym przez reżim okupacyjny przez wiele lat, skarżący mógł pielęgnować nadzieję, że pozostanie bezkarny. Przez pewien moment wydawało się, że zakończenie litewskiej okupacji powinno przynieść koniec takich oczekiwań. Teraz, dzięki wyrokowi tego Trybunału, nadzieje takie znów zostały rozbudzone. Należy tego żałować.

ROZBIEŻNE ZDANIE ODRĘBNE SĘDZI ZIEMELE

1Nie podzielam poglądu większości w tej sprawie, zarówno co do wyniku, jak i co do uzasadnienia wyroku. Podzielam w znacznym stopniu odmienny pogląd sędziów Villiger, Power-Forde, Pinto de Albuquerque i Kūris. Moim zdaniem, na potrzeby niniejszej sprawy, musimy pamiętać o początkach penalizacji ludobójstwa w prawie międzynarodowym. Przedstawię krótkie podsumowanie we właściwych punktach. Ważne jest zrozumienie kontekstu historycznego, w ramach którego miała miejsce eksterminacja litewskich narodowych partyzantów. Na końcu wypowiem się odnośnie do roli Trybunału w takich rodzajach spraw.

Zakaz ludobójstwa

2Słowa Raphaela Lemkina (cytowane przez J. Vervliet, “Raphael Lemkin (1900-1959) and the Genocide Convention of 1948. Brief Biografical and Bibliographical Notes”, w: H.G. van der Wilt et al (eds.) The Genocide Convention. The Legacy of 60 Years, Publikacje Martinus Nijhoff, 2012, xxvii):

“Ludobójstwo skierowane jest przeciwko grupie narodowej jako całości, a działania z nim związane są skierowane przeciwko jednostkom, nie indywidualnie, lecz jako członkom grupy narodowej”. „Ludobójstwo ma dwa etapy: pierwszy, zniszczenie tkanki narodowej uciskanej grupy; drugi, narzucenie narodowej tkanki ciemiężcy. To narzucenie z kolei może być użyte wobec uciskanej ludności, której pozwolono na pozostanie lub wobec samego wyludnionego terytorium, po usunięciu ludności i kolonizacji terenu przez obywateli agresora”.

3William Schabas wskazał, że podczas gdy Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa (dalej: Konwencja z 1948 roku) zawiera powszechnie akceptowaną definicję ludobójstwa, jej język jest przedmiotem różnych interpretacji. Wielu krajowych ustawodawców wprowadziło swoje własne poglądy na ten termin. „W rezultacie, nawet w prawie, można mówić o wielu definicjach lub interpretacjach koncepcji ludobójstwa” (zobacz W. Schabas “Genocide and Crimes against Humanity: Clarifying the Relationship”, w: van der Wilt, cytowany powyżej, s. 4). Nawet własne orzecznictwo Trybunału, zwłaszcza w sprawie Jorgic przeciwko Niemcom, decyzja (nr 74613/01, ECHR 2007‑III), odzwierciedla tę rzeczywistość. W sprawie tej niemieckie sądy krajowe przyjęły szerszą interpretację definicji ludobójstwa. MTKJ stwierdził w sprawie Brdjanin, że „grupy nie są wyraźnie zdefiniowane w Konwencji o ludobójstwie ani nigdzie indziej” (zobacz Prokurator przeciwko Brdjanin, 1 września 2004 roku, MTKJ-99-36, T Ch II, paragraf 682).

4Dla celów jasnego uzasadnienia ważne jest niemylenie różnych elementów procesów przygotowawczych Konwencji z 1948 roku. Przede wszystkim należy przypomnieć, że Konwencja z 1948 roku została przyjęta w reakcji na postępowania przed Trybunałem Norymberskim i jego ograniczenia, wskutek czego przestępstwa przeciwko ludzkości były łączone z czasami wojny (zobacz rezolucja nr 96 (I) odnosząca się do ludobójstwa popełnionego w przeszłości; zobacz też K. Inkuša, “Mass Deportations of 1949 in Latvia as a Crime against Humanity”, Baltic Yearbook of International Law, t. 9, 2009, s. 83). A zatem konieczne było wyjście z tej sytuacji, odkąd większość haniebnych przestępstw mogła zostać popełniona także w czasach pokoju i przeciwko mieszkańcom własnego państwa. To było celem konwencyjnego zakazu ludobójstwa. Po drugie, cała debata poświęcona definicji ludobójstwa jest realną kwestią, której badanie będzie kontynuowane przez sądy międzynarodowe i krajowe. Pomimo złożoności problemu definicji ludobójstwa, słowa R. Lemkina, przytoczone powyżej (zobacz pkt 2), oddają istotę przestępstwa. Definicja ludobójstwa przyjęta w Konwencji z 1948 roku zakazująca pewnych określonych działań z “zamiarem zniszczenia, w całości lub w części, narodowej... grupy” nie ogranicza ani nie zaprzecza opisowi Lemkina, dotyczącemu istoty ludobójstwa (zobacz pkt 2 powyżej).

5Dla każdego, kto prowadził badania nad pracami przygotowawczymi do Konwencji z 1948 roku oczywiste jest, że - jak stwierdził Matthew Lippman - supermocarstwa zainteresowane były wspólnie ograniczeniem międzynarodowego i powszechnego orzecznictwa dotyczącego ludobójstwa ... Oba państwa, ZSRR i USA, także w sposób istotny oponowały rozszerzeniu ochrony przysługującej na mocy Konwencji na grupy polityczne” (zobacz M. Lippman, “The Drafting and Development of the 1948 Convention on Genocide and the Politics of International Law”, w: H.G. van der Wilt, cytowany powyżej, s. 19-20). W rzeczy samej, wielki opór państw dotyczył kwestii orzecznictwa odnoszącego się do przestępstwa ludobójstwa. Ta kwestia nie jest częścią niniejszej sprawy. Po drugie, problem, czy grupy polityczne wchodzą w zakres grup chronionych, także był szeroko dyskutowany. Historia prac przygotowawczych potwierdza, że nie wchodzą i jest to właściwa, lecz nie kategoryczna uwaga w tej sprawie.

6Co więcej, orzecznictwo dotyczące ludobójstwa, w takiej części w jakiej wyjaśniło zakres Konwencji z 1948 roku, jest ewidentnie właściwe dla tej sprawy. Istotnie, było już wiele ważnych spraw rozstrzygniętych przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS), jak również i przez trybunały wojenne. W wyroku w sprawie Chorwacja przeciwko Serbii (3 lutego 2015 roku) MTS zreasumował istotne kwestie dotyczące interpretacji Konwencji z 1948 roku. MTS stwierdził, co następuje (w paragrafie 139 wyroku):

“Preambuła Konwencji o ludobójstwie podkreśla, że »ludobójstwo przyniosło ogromne straty ludzkości” oraz że umawiające się strony postawiły sobie za cel „uwolnienie ludzkości od tak wstrętnego utrapienia”. Jak stwierdził Trybunał w 1951 roku i przypomniał w 2007 roku (wyróżnienie dodane – IZ), przedmiotem konwencji była ochrona “samego istnienia poszczególnych grup ludzkich” (Uwagi do Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, Opinia Doradcza, ICJ Reports 1951, s. 23 i Stosowanie Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa (Bośnia i Hercegowina przeciwko Serbii i Czarnogórze), wyrok, I.C.J. Reports 2007 (I), s. 125, paragraf 194). Trybunał przypomina, że w 2007 roku stwierdził, że zamiar zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej jako takiej, jest charakterystyczny dla ludobójstwa i odróżnia je od innych powiązanych czynów karalnych, takich jak przestępstwa przeciwko ludzkości i prześladowanie (I.C.J. Reports 2007 (I), ss. 121-122, paragrafy 187-188). Odkąd jest to grupa, cała lub w części, która jest przedmiotem zamiaru ludobójstwa, Trybunał jest zdania, że trudne jest ustalenie takiego zamiaru na podstawie pojedynczych działań. Uważa, że w braku bezpośredniego dowodu, musi występować dowód czynów na taką skalę, która pozwala na ustalenie istnienia zamiaru dotyczącego nie tylko pewnych jednostek ze względu na ich przynależność do określonej grupy, lecz także zamiaru zniszczenia tejże grupy, w całości lub w części”.

7Następnie MTS wyjaśnił w paragrafie 142 wyroku w sprawie Chorwacja przeciwko Serbii:

“Trybunał przypomina, że »częściowe« zniszczenie grupy w rozumieniu Artykułu II Konwencji musi być oceniane poprzez odwołanie do licznych kryteriów. W tym sensie Trybunał stwierdził w 2007 roku, że “zamiarem musi być zniszczenie choć znaczącej części poszczególnej grupy” (I.C.J. Reports 2007 (I), s. 126, paragraf 198), i to jest krytycznym kryterium (ibid., s. 127, paragraf 201). Trybunał stwierdził dalej, że “szeroko akceptowane jest, że ludobójstwo może być uznane za popełnione wtedy, gdy zamiarem jest zniszczenie grupy na danym terenie geograficznym” (ibid., s. 126, paragraf 199) i że odpowiednio, “obszar aktywności i nadzoru sprawcy są brane pod uwagę” (ibid.). Brane pod uwagę musi być także znaczenie obranej za cel części w grupie jako całości. Zachowując te kryteria Izba Apelacyjna MTKJ uściśliła w swoim wyroku wydanym w sprawie, że “[j]eśli poszczególna część grupy jest symboliczna dla całości grupy lub kluczowa dla jej przetrwania, może to uzasadniać stwierdzenie, że część kwalifikuje się jako znacząca w rozumieniu Artykułu 4 [statutu MTKJ, paragraf 2, który zasadniczo odzwierciedla Artykuł II Konwencji]” (IT-98-33-A, wyrok z dnia 19 kwietnia 2004 roku, paragraf 12, odniesienie pominięto, cytowany w I.C.J. Reports 2007 (I), s. 127, paragraf 200)”.

8MTS dalej wyjaśnił, że:

“W 2007 roku Trybunał stwierdził, że czynniki te powinny być oceniane w każdej poszczególnej sprawie (ibid., s. 127, paragraf 201). Z tego wynika, że podczas oceniania, czy domniemana docelowa część grupy chronionej jest istotna w kontekście całej grupy, Trybunał weźmie pod uwagę zarówno czynnik ilościowy jak i dowody dotyczące położenia geograficznego oraz znaczenia domniemanej części grupy” (ibid.).

9W swoim wyroku z 2007 roku w sprawie Bośnia i Hercegowina przeciwko Serbii i Czarnogórze (cytowanym w I.C.J. Reports 2007 (I), ss. 196-197, paragraf 373), MTS stwierdził, że:

“dolus specialis, szczególny zamiar zniszczenia grupy w całości lub w części, musi zostać przekonująco wykazany poprzez odwołanie się do konkretnych okoliczności, chyba że może zostać przekonująco wykazane istnienie generalnego planu takiego końca; i żeby wzorzec postępowania został przyjęty jako dowód na jego istnienie, musi on być taki, że można zaledwie wskazać na istnienie takiego zamiaru”.

10Wyroki te dotyczą zdarzeń, które nastąpiły po zabiciu dwóch narodowych litewskich partyzantów jako części polityki radzieckiej, mającej na celu zniszczenie litewskiego ruchu oporu – interpretacja Konwencji z 1948 roku dokonana przez MTS nie stanowi rewolucji. Przeciwnie, MTS bardzo ostrożnie traktuje zamiary autorów Konwencji, która poprzedza wydarzenia na Litwie. Stwierdził, że określa pewne podstawowe kwestie z 1951 roku, które zostały “powtórzone” w 2007 roku. MTS interpretuje Artykuł II Konwencji w sposób przyjęty w 1948 roku. Przyjmuję stanowisko, że orzecznictwo MTS jest stosownym autorytetem dla naszego Trybunału jako to, które zawiera rozumienie zakresu i treści właściwych pojęć w Artykule II.

Zniszczenie litewskich partyzantów narodowych

11Fundamentalne znaczenie w niniejszej sprawie ma zrozumienie kontekstu historycznego, w jakim nastąpiła wojna między litewskimi partyzantami narodowymi i radzieckimi siłami zbrojnymi po zakończeniu konfliktu pomiędzy Związkiem Radzieckim i nazistowskimi Niemcami na terytorium Litwy i dwóch innych państw bałtyckich. Co prawda nie jest to szeroko opisany epizod w historii Europy, jednakże zasada właściwego sprawowania wymiaru sprawiedliwości wymaga, żeby postępowanie zostało przeprowadzone w sposób pozwalający Trybunałowi na uwzględnienie wszystkich właściwych czynników. Wydaje się to być szczególnie ważne w sprawie, która wymaga od Trybunału wzięcia pod uwagę dolus specialis, który - jak wyjaśnił MTS - w niektórych przypadkach, w których zamiar nie jest oczywisty, może zależeć od “ustalenia zamiaru ludobójstwa pośrednio poprzez wnioskowanie” (zobacz cytowany powyżej wyrok w sprawie Chorwacja przeciwko Serbii, paragraf 148).

12Zniszczenie litewskich, estońskich i łotewskich narodowych partyzantów było priorytetem radzieckiego reżimu okupacyjnego, w celu osiągnięcia swych zamierzeń – pełnej i ostatecznej aneksji państw bałtyckich. Dla celów propagandowych rząd radziecki określił narodowych partyzantów jako uzbrojonych kryminalistów lub bandytów i wyjaśnił, że radzieckie działania w celu ich eksterminacji zostały podjęte w odpowiedzi na posługiwanie się przez nich nielegalnie bronią. W terminologii radzieckiej nie był to narodowy ruch oporu – była to wojna przeciwko grupom przestępczym w ramach szerszego kontekstu walki ideologicznej.

13W historii państw bałtyckich ruch oporu prowadzony przez partyzantów narodowych był najdłużej trwającym konfliktem (trwającym mniej więcej w latach 1944-56), w który zaangażowana była największa liczba walczących i ich sprzymierzeńców. Z uwagi na międzynarodowy klimat polityczny po II Wojnie Światowej bałtycki ruch oporu nie otrzymał żadnego zagranicznego wsparcia. Celem ruchu oporu była walka o niepodległość i przetrwanie narodów, które już w 1941 roku doświadczyły radzieckiej deportacji, nazistowskiej okupacji i bezprawnego powrotu władzy radzieckiej połączonego z kolejną falą masowej deportacji (zobacz Nikolajs Larionovs przeciwko Łotwie i Nikolay Tess przeciwko Łotwie, nr 45520/04 and 19363/05 (dec.), 25 listopada 2014 roku). Jednocześnie wojna ta nie miała szans powodzenia i dlatego też była jeszcze bardziej istotna dla podtrzymania narodowego ducha. Litewski Trybunał Konstytucyjny prawidłowo podsumował cel i naturę wojennego ruchu oporu (zobacz paragraf 63 wyroku). Warto też zauważyć, że MGB – Ministerstwo Bezpieczeństwa Narodowego, którego członkiem był skarżący – skierowane było do walki przeciwko bandytom i “nacjonalistycznemu podziemiu”. Eksterminacja litewskich nacjonalistów była konieczna dla podporządkowania ludności litewskiej radzieckiemu reżimowi i jego ideologii. Według pozwanego rządu “około 20 200 partyzantów zostało zamordowanych, 142 000 ludzi zostało zesłanych do obozów koncentracyjnych, 118 000 osób zostało deportowanych”. Na przykład, zgodnie z łotewskimi dokumentami archiwalnymi z lat 1948-1956, radzieckie struktury represyjne “wyeksterminowały 961 uzbrojonych bandyckich grup i aresztowały lub zabiły 10 720 bandytów (zobacz Nota informacyjna z 8 stycznia 1957 roku, Łotewska SSR KGB, w H. Strods (ed.) Latvijas nacionālo partizānu karš. Dokumenti un materiāli 1944-1956. Ryga, 1999, s. 587).

14Zamiar zniszczenia tej części narodu litewskiego jest w rzeczywistości dobrze udokumentowany w odpowiednich archiwach. Kiedy jednak przygląda się liczbom, oczywiste jest, że są one bardzo znaczące dla małych narodów. Gdy rozważa się strukturę tych Litwinów, którzy stanowili cel obrany przez władzę radziecką, jak wskazał pozwany rząd w paragrafie 29 jego opinii, widoczne jest, że tworzyli oni podstawę narodu litewskiego. Przypominamy obserwację Lemkina, że istotą ludobójstwa jest zniszczenie narodowej tkanki uciskanych grup i nałożenie na nie innej tkanki (zobacz pkt. 2 powyżej). Orzecznictwo MTS nie interpretuje ludobójstwa odmiennie.

Grupy polityczne

15Trybunał poświęcił wiele czasu na uargumentowanie kwestii, czy zakres definicji ludobójstwa w Konwencji z 1948 roku obejmuje grupy polityczne. Odpowiedź, którą zawiera paragraf 175, jest w zasadzie prawidłowa. Rzeczywistym pytaniem stojącym przed Trybunałem jest jednakże pytanie o to, czy narodowi partyzanci stanowili – w związku z ich rolą i liczebnością – grupę, której egzystencja była znacząca dla przetrwania narodu litewskiego. Innymi słowy Trybunał powinien być w stanie rozróżnić pomiędzy, z jednej strony, znaczącą częścią grupy narodowej, będącej celem ze względów politycznych, społecznych lub dyskryminujących z jakichkolwiek innych powodów, a z drugiej strony prostą, zwyczajną grupą polityczną. W historii zakazu ludobójstwa nie ma niczego, co mogłoby wykluczyć z zakresu zamiaru zniszczenia w części lub jako całości (narodowej) grupy ze względów politycznych lub innych dyskryminujących powodów. Niestety Trybunał nie zbadał tej kwestii, która jest w tej sprawie kluczowa.

16Zaznaczyłem powyżej, że MTS, który jest właściwy w zakresie wykładni Konwencji z 1948 roku, dokonał jej poprzez szczegółowe zbadanie travaux preparatoires. MTS przyjmuje taki zakres ludobójstwa, jaki został zaakceptowany w momencie przyjmowania Konwencji z 1948 roku. Prawdą jest, że miał tę możliwość kilka dekad później, jednak nie zmienia to faktu, że posiadamy autorytatywną interpretację Konwencji z 1948 roku w postaci, która została także przyjęta kilka dekad wcześniej. MTS nie wspomina, że zajmuje się ewolucyjną interpretacją, biorąc pod uwagę następujące wydarzenia (zobacz, a contrario, Legal Consequences for States of the Continued Presence of South Africa in Namibia (South West Africa Notwithstanding Security Council Resolution 276 (1970)), Opinia Doradcza, I.C.J. Reports, s. 19, paragraf 53). Przeciwnie, warunki statuujące ludobójstwo pozostają rygorystyczne. Jednakże niniejsza sprawa pokazuje, że Trybunał Europejski nadal ma problem ze stosowaniem prawa w czasie (zobacz moją zgodną opinię w sprawie O’Keeffe przeciwko Irlandii [GC], nr 35810/09, ETPCz 2014 (fragmenty)).

17Wnioskiem Trybunału jest to, że w 1953 roku przewidywalnym było, że ludobójstwo wymaga zniszczenia lub zamiaru zniszczenia znaczącej grupy, jednakże nie zostało doprecyzowane, że oprócz aspektu liczbowego, dotyczy to także i aspektu jakościowego, czyli znaczenia grupy docelowej (zobacz paragraf 177 wyroku), co pojawiło się tylko jako część praktyki sądowej (zobacz tytuł odpowiedniej części wyroku). Trybunał wziął pod uwagę – wśród innych międzynarodowych orzeczeń – dwa wiodące wyroki MTS, które zawierały wykładnię pojęcia “w części” w Konwencji z 1948 roku (zobacz paragraf 105 wyroku). Oczywiste jest jednak, że wyroki te nie mogą być rozpatrywane odrębnie, zwłaszcza że wyrok w sprawie Chorwacja przeciwko Serbii odwołuje się do wyroku z 2007 roku i zawiera kolejne wyjaśnienia (zobacz punkty 6-7 powyżej). Mam poważne zastrzeżenia co do tego, czy wnioski Trybunału zawarte w paragrafach 176-177 są zgodne z interpretacją MTS-u słów „w części”, które w interpretacji MTS mają wyraźnie więcej odcieni. Jak zostało wyjaśnione powyżej odpowiednie wyroki MTSu nie powinny być postrzegane jako przykłady nowej interpretacji Konwencji z 1948 roku. Alternatywnie Trybunał powinien przeprowadzić bardziej skrupulatne badania nad rozumowaniem prawnym w czasie przyjmowania Konwencji o ludobójstwie, podobnie do tych przeprowadzonych w sprawie Kononov przeciwko Łotwie ([GC], nr 36376/04, ETPCz 2010).

Standard Artykułu 7

18W paragrafie 198 sprawy Kononov (cytowanej powyżej) Trybunał stwierdził, że:

“...siła oceny Trybunału musi być większa, gdy same prawa wyrażone w Konwencji – w niniejszej sprawie Artykuł 7 – wymagają tego, żeby istniały podstawy prawne do sądzenia i karania. Artykuł 7 § 1 wymaga od Trybunału zbadania, czy istniały współcześnie podstawy prawne do skazania skarżącego i, w szczególności, przekonania siebie, że wynik osiągnięty przez właściwe sądy krajowe... był zgodny z Artykułem 7 Konwencji, nawet jeśli wystąpiły różnice między podejściem prawnym i argumentacją tego Trybunału oraz odpowiednimi decyzjami krajowymi. Nadanie mniejszej siły tej ocenie Trybunału czyniłoby Artykuł 7 pozbawionym sensu.”

Następnie Trybunał ocenił „czy istniały ówcześnie wystarczająco jasne podstawy prawne dla tych szczególnych ... przestępstw” (zobacz Kononov, § 199).

19W sprawie Kononov (ust. 24) wskazano, że:

“prawnie uzasadnionym i przewidywalnym dla państwa sukcesora[20] jest wszczęcie postępowania karnego przeciwko osobom, które popełniły przestępstwa za poprzedniego reżimu oraz że sądy sukcesora nie mogą być krytykowane za stosowanie i wykładnię przepisów prawnych obowiązujących w określonym czasie podczas byłego reżimu, ale w świetle zasad rządzących państwem prawa i mając na uwadze fundamentalne zasady, na których zbudowany jest system konwencyjny. To jest szczególnie istotne w sprawie, której przedmiot dotyczy prawa do życia, najwyższej wartości w Konwencji oraz w międzynarodowej hierarchii praw człowieka, którego strzeżenie stanowi podstawowy obowiązek Umawiających się Stron. Tak samo jak zobowiązanie państwa do ścigania wynikające z prawa i zwyczajów wojennych Artykuł II Konwencji także nakazuje państwom podjęcie odpowiednich kroków w celu ochrony życia tych wymienionych w Konwencji oraz implikuje podstawowy obowiązek chronienia prawa do życia poprzez wprowadzenie efektywnych przepisów prawa karnego, by powstrzymać popełnianie przestępstw, które zagrażają życiu (zobacz Streletz, Kessler i Krenz,§§ 72 i 79-86 i K.-H.W. przeciwko Niemcom, §§ 66 i 82-89). Dla niniejszych celów wystarczające jest odnotowanie, że wyżej zacytowane zasady są stosowane w celu zmiany reżimu, która miała miejsce na Łotwie po ogłoszeniu niepodległości w 1990 i 1991 roku (zobacz paragrafy 27-29 i 210 powyżej).”

20W świetle wyżej cytowanych zasad, ponownie przedstawionych w sprawie Kononov, niejasnym pozostaje, co Trybunał stwierdza w paragrafach 165-166 niniejszego wyroku, gdy uznaje za oczywiste, że skazanie skarżącego zostało oparte na przepisach prawnych, które nie obowiązywały w 1953 roku oraz że przepisy te zostały zastosowane z mocą wsteczną. Ewidentne jest, że litewskie prawo z 1992 czy też 2004 roku nie obowiązywało na terytorium Litwy w roku 1953 z tego prostego powodu, że państwo znajdowało się pod okupacją sił obcych. Zasadą przyjętą przez Trybunał w podobnych sprawach dotyczących Niemiec lub Łotwy jest, że postępowania karne wszczęte po zmianie reżimu, dotyczące przestępstw popełnionych za czasów poprzedniego reżimu, są, co do zasady, zgodne z Konwencją, gwarantującą spełnienie standardu Artykułu 7. Test w świetle Artykułu 7 w sprawach dotyczących zmiany systemu politycznego lub władzy państwa nad terytorium nie jest negatywny; innymi słowy, naruszenie Artykułu 7 ma miejsce wtedy, gdy państwo oskarża na podstawie nowego prawa, gdyż formalnie prawo jest istotnie nowe, chyba że pewne specjalne okoliczności wyłączają to naruszenie. Sędziowie Rozakis, Tulkens, Spielmann i Jebens podsumowali zasadę Trybunału bardzo celnie w ich zgodnej opinii w sprawie Kononov, gdy stwierdzili: “Dlatego też nikt nie może mówić o retrospektywnym zastosowaniu prawa materialnego, gdy osoba jest skazana, nawet poniewczasie, na podstawie zasad istniejących w czasie popełnienia czynu”. Ocena zgodności z Artykułem 7 zaczyna się od zadania pytania, jakie przepisy – czy prawa krajowego czy międzynarodowego – regulowały działania objęte dochodzeniem w czasie, gdy zostały one dokonane? Nie zaczyna się ona od stwierdzenia, że ma miejsce retroaktywne stosowanie prawa, ponieważ ustawa została przyjęta ewidentnie po zaistnieniu wydarzeń.

21Ponadto ważne jest przypomnienie, że w poprzednich sprawach dotyczących reguł stosowanych do przestępstw międzynarodowych Trybunał zaaprobował standard wymagający żeby przestępstwa były definiowane przez prawo z wystarczającą przystępnością i przewidywalnością.

22Ostateczny wniosek Trybunału w niniejszej sprawie jest taki, że rozumowanie sądów krajowych nie było wystarczające “do umożliwienia Trybunałowi oceny, na jakich podstawach sądy krajowe stwierdziły, że w 1953 roku litewscy partyzanci stanowili znaczącą część grupy narodowej”. Co ciekawe, to właśnie Trybunał podniósł wątpliwość co do własnego ograniczonego podejścia do interpretacji słów „w części” (zobacz pkt 17 powyżej). Ponadto Trybunał przyjął, że “ nie jest pozbawiony wagi argument skarżącego, mianowicie że jego oraz MGB działania były podejmowane w celu eksterminacji partyzantów jako odrębnej i wyraźnie identyfikowalnej grupy, charakteryzującej się jej zbrojnym oporem wobec władzy radzieckiej” (zobacz paragraf 182 wyroku). To ostatnie stanowisko Trybunału jest szczególnie zaskakujące. Czy oznacza to, że Trybunał akceptuje arbitralne zabijanie kombatantów, zakładając, że partyzanci byli kombatantami, czy może dopuszcza zabójstwa pozasądowe? W sprawie Kononov, odwołując się do swojego ugruntowanego orzecznictwa, Trybunał wskazuje na zasadę należytej staranności w sprawach dotyczących Artykułu 2. Biorąc pod uwagę kontekst oraz skalę działań eksterminacyjnych wobec narodów bałtyckich podjętych przez radzieckie struktury represyjne po II Wojnie Światowej, nie ulega wątpliwości, że śledztwa i oskarżanie można bo rozpocząć od przestępstw przeciwko ludzkości lub ludobójstwa (szerzej o wydarzeniach na Litwie zobacz paragraf 62 wyroku). W tym kontekście szczególnie nietypowe jest spostrzeżenie, że Trybunał przywiązał wagę do argumentu, że arbitralne zabijanie tych, którzy sprzeciwiali się rządom radzieckim, należało do natury politycznych konfrontacji.

23Powrócę teraz do rozumowania sądów krajowych, które według większości nie spełniło wymogów standardu Artykułu 7. Sąd Apelacyjny, orzekający ostatecznie co do faktów, stwierdził, że przypisanie przez sąd I instancji litewskich partyzantów do osobnej grupy politycznej było relatywne i nieprecyzyjne. Sąd Apelacyjny ustalił, że z powodu masowych represji wobec narodu litewskiego „litewscy partyzanci mogą zostać przypisani nie tylko do grupy politycznej, ale także do grupy narodowej i etnicznej, czyli tych, które są wymienione w Konwencji o ludobójstwie (zobacz paragraf 36 wyroku). Sąd Najwyższy, który nie miał kompetencji do ustalania faktów, nie odrzucił wykładni Artykułu 99 Kodeksu karnego i jej zastosowania do faktów, dokonanego przez Sąd Apelacyjny. Wyjaśnił dalej historię tworzenia Artykułu 99 i jego dobrze dostosowaną wykładnię. Stwierdził, że przepis musi być czytany w świetle ustawy z dnia 9 kwietnia 1992 roku o „Odpowiedzialności za ludobójstwo mieszkańców Litwy”, która zawiera dosłowną definicję ludobójstwa z Konwencji z 1948 roku. Co najważniejsze Sąd Najwyższy wyjaśnił, że ujęcie expressis verbis grup społecznych i politycznych w Artykule 99 nie miało na celu rozszerzenia definicji ludobójstwa z ustawy z 1992 roku (zobacz paragraf 38 wyroku). Jest to doskonale zrozumiały rozwój ustawodawstwa, biorąc pod uwagę jak reżim radziecki był skierowany na naród litewski. Zidentyfikował społeczne i aktywne politycznie grupy, istniejące wewnątrz narodu i kształtujące jego szkielet. Powinienem zaznaczyć, że grupy istniejące w narodzie zidentyfikowane przez litewskie ustawodawstwo w Artykule 99 odpowiadają grupom zidentyfikowanym w szczegółowym planie reżimu radzieckiego: zniszczenia narodowego ruch oporu przeciwko obcej okupacji. Wszystko to zostało wyjaśnione Trybunałowi przez pozwany rząd w jego obserwacjach (s. 9-13) i jest jasne w oparciu o rozumowanie sądów krajowych, szczególnie Trybunału Konstytucyjnego. To ostatnie szczególnie stwierdza, że “działania przeprowadzone w określonym czasie przeciwko określonym politycznym i społecznym grupom mieszkańców Litwy mogą być rozważane jako stanowiące przestępstwo ludobójstwa, jeśli te działania – pod warunkiem, że zostały dowiedzione – miały na celu zniszczenie grupy reprezentującej znaczącą część narodu litewskiego i której zniszczenie miało wpływ na przetrwanie całego narodu litewskiego”.

24Oczywiste jest zatem, że ograniczona analiza grup politycznych na potrzeby niniejszej sprawy, w oderwaniu od koncepcji grupy narodowej, jest błędnym podejściem w kontekście wydarzeń na Litwie. Większość postanowiła patrzeć na powojenne wydarzenia na Litwie i zabicie dwóch partyzantów w wąskim kontekście ideologicznym. Przeinacza to to, co uczyniły w rzeczywistości litewskie sądy krajowe.

25Czy skarżący mógł w sposób uzasadniony przewidzieć, że brał udział w popełnieniu poważnego przestępstwa w 1953 roku? Dostępne fakty potwierdzają, że był zaangażowany w walkę i eliminowanie narodowego podziemia. Fakty opisują szybką eksterminację wszystkich bandytów. Nie opisują śledztwa w sprawie określonych działań przestępczych i doprowadzania podejrzanych przed sądy (zobacz paragrafy 18-19 wyroku). Wierzę, że argument skarżącego jest przedmiotem zainteresowania Sądu Apelacyjnego. Nie stwierdził on, że zabójstwo dwóch partyzantów było niezamierzonym działaniem. Niezależenie od tego, kwestie faktyczne – oraz wykładnia prawa krajowego – nie są kwestiami Trybunału Europejskiego. Trybunał wyraźnie stwierdził, że “co do zasady, nie jest jego zadaniem zastępowanie jurysdykcji sądów krajowych. Rozwiązywanie problemów interpretacyjnych ustawodawstwa krajowego należy przede wszystkim do władz krajowych, a mianowicie do sądów. Ma to także zastosowanie w sytuacjach, w których prawo krajowe odwołuje się do przepisów ogólnego prawa międzynarodowego czy też międzynarodowych traktatów. Rola Trybunału ogranicza się do oceny, czy efekty takiej interpretacji są zgodne z Konwencją (zobacz Waite i Kennedy przeciwko Niemcom [GC], nr 26083/94, § 54, ETPCz 1999‑I)”. W paragrafach 181 i 184 niniejszego wyroku Trybunał zinterpretuje na nowo krajowe prawo litewskie oraz orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego.

Wniosek

26Trybunał zmierzył się z historyczną i skomplikowaną z punktu prawnego sprawą. Prawdą jest, że część rozumowania sądów krajowych mogłaby być bardziej jednoznaczna. Jednakże Trybunał pozostawił i powinien pozostawić margines dla rozwoju narodowego orzecznictwa oraz dla pewnych różnic w rozumowaniu sądów krajowych. Rolą Trybunału nie jest kształtowanie odmiennego poglądu co do zakresu przepisów Konwencji z 1948 roku od tego, będącego pierwotną interpretacją Konwencji przez międzynarodowy system prawny.

27Ogólniej rzecz ujmując, podczas gdy prawdą jest, że w ostatnich latach Trybunał zwracał szczególną uwagę na przepisy Artykułu 7 i sprawy z nim związane, to najważniejsze kwestie pozostały do rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie Trybunał nie tylko zajmuje się raz jeszcze prawami skarżącego, lecz także znajduje się w centrum skomplikowanych procesów w społeczeństwie szukającym ustalenia prawdy o swej przeszłości i bolesnych wydarzeniach z przeszłości. Organizacja Narodów Zjednoczonych pracowała nad kwestią masowych naruszeń praw człowieka i utworzyła zbiór zasad, które są konieczne do zachowania pokoju w każdej społeczności, która przechodzi skomplikowane transformacje historyczne (zobacz Report niezależnego eksperta, E/CN.4/2005/102/Add.1). Przy zachowaniu standardu zasady prawnej zagwarantowanej Artykułem 7, bardzo ważne jest, że Trybunał ten, na poziomie zaprezentowanych faktów i wyboru metodologii i kwestii, kieruje się szerszymi zasadami dotyczącymi prawa do prawdy oraz zakazu bezkarności.

WSPÓLNE ROZBIEŻNE ZDANIE ODRĘBNE SĘDZIÓW SAJÓ, VUČINIĆ AND TURKOVIĆ

Biorąc pod uwagę orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 marca 2014 roku (zobacz paragrafy 56-63 wyroku) uważamy, że środki zaradcze były dostępne. Skarżący powinien wziąć pod uwagę, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został wykonany oraz że nie było możliwe jego wykonanie, dlatego też dysponuje swobodą szukania rozwiązania poprzez złożenie skargi krajowej na podstawie Konwencji z powodu tego niewykonania.

A zatem skarga musi zostać odrzucona zgodnie z Artykułem 35 §§ 1 i 4 Konwencji.

ROZBIEŻNE ZDANIE ODRĘBNE

SĘDZI POWER-FORDE

Podzieliłem się już swoją analizą tej sprawy w zbiorowym zdaniu odrębnym. Chciałbym dodać do tego, co następuje.

Jest niewiele osób, które zaprzeczają stwierdzeniu, że polityka Stalina miała była tak samo ludobójcza jeśli chodzi o ideologię, zamiar i wykonanie, jak polityka prowadzona przez Hitlera i jego nazistowskich kolaborantów. Oba totalitarne reżimy przekroczyły wszystkie uprzednie granice przemocy politycznej, także w zakresie życia ludzkiego, destrukcyjność “programu” Stalina „przekroczyła jakąkolwiek inną katastrofę w historii europejskiej, nawet II Wojnę Światową”[21]. W niniejszej sprawie sądy krajowe ustaliły, że skarżący aktywnie i świadomie wykonywał politykę Stalina na Litwie. Zostały spełnione cztery warunki konstytutywne popełnienia przestępstwa ludobójstwa wymagane prawem międzynarodowym – (i) zamiar (ii) zniszczenia (iii) części (iiii) grupy chronionej. To, że mógł zostać oskarżony i skazany za ludobójstwo musi być rozpatrywane jako możliwe do przewidzenia przez skarżącego (oczywiście, w wypadku zmiany reżimu) biorąc pod uwagę, że ludobójstwo zostało uznane, jednoznacznie, za przestępstwo przez prawo międzynarodowe w momencie uczestnictwa skarżącego w śmierci partyzantów.

Trybunał stanął przed możliwością odniesienia się do tego, co wydarzyło się w okresie radzieckim – i w czym skarżący brał świadomy udział – poprzez nazwanie rzeczy po imieniu. Poprzez to orzeczenie zrezygnował z takiego działania, zamiast tego preferując stwierdzenie, że skarżący został potraktowany niesprawiedliwie poprzez skazanie za ludobójstwo przez litewskie sądy. Jedynym sposobem dojścia do takiego wniosku było przesadnie formalistyczne i dość ograniczone postrzeganie przez Trybunał partyzantów przez pryzmat “grupy politycznej” oraz zakończenie analizy w tym miejscu. Jego brak jakiegokolwiek głębszego zainteresowania się argumentacją sądów narodowych dotyczącą roli partyzantów w obronie narodu litewskiego jest godny pożałowania.

ROZBIEŻNE ZDANIE ODRĘBNE SĘDZIEGO KŪRIS

1Moje poglądy na meritum tej sprawy wyrażone są w zbiorowym zdaniu odrębnym sędziów Villiger, Power-Forde, Pinto de Albuquerque oraz moim. Tutaj rozwijam dodatkowy aspekt sprawy.

2Jeden argumentów większości, na którym opiera się całe stwierdzenie naruszenia Artykułu 7 Konwencji, musi zostać wyodrębniony w szczególności. W rzeczywistości to jest ten argument. Bez niego rozumowanie może doprowadzić do przeciwnego wniosku.

Argument ten jest przedstawiony w paragrafie 179 wyroku, w którym stwierdzono (wyróżnienie dodane):

“Następnie Trybunał odnosi się do interpretacji zbrodni ludobójstwa przez sądy litewskie w sprawie skarżącego. Zauważa, że sąd uznał skarżącego winnym czynu zarzucanego przez prokuratora, to znaczy winnym ludobójstwa litewskich partyzantów jako członków odrębnej grupy politycznej (zobacz paragrafy 29 i 31 wyżej). Sąd Apelacyjny, w zakresie swojej właściwości, dokonał zmian co do skazania skarżącego, stwierdzając, że przypisanie litewskich partyzantów, jako uczestników zbrojonego ruchu oporu wobec siły okupacyjnej, do odrębnej grupy „politycznej”, było „tylko relatywne/warunkowe i niezbyt precyzyjne”. Dla sądu apelacyjnego litewscy partyzanci byli również „reprezentantami narodu litewskiego, to znaczy grupy narodowej” (zobacz paragrafy 35 i 36 in fine powyżej). Nawet jeśli, Sąd Apelacyjny nie wyjaśnił, co wynika z pojęcia “reprezentanci”. Nie przedstawił również historycznych czy faktycznych sprawozdań co do tego, w jaki sposób litewscy partyzanci reprezentowali litewski naród. Również nie wydaje się, żeby specjalne obowiązki partyzantów odnośnie do grupy “narodowej” zostały wyinterpretowane przez Sąd Najwyższy. Sąd Najwyższy, który uznał, że skarżący “został skazany za zaangażowanie w fizyczną eksterminację części ludności litewskiej, która przynależała do odrębnej grupy politycznej”, zaobserwował jedynie, że na Litwie w latach 1944-1953 miał miejsce narodowy ruch oporu przeciwko okupującemu reżimowi radzieckiemu – wojna partyzancka (zobacz paragrafy 39 i 40 powyżej).”

3Na wstępie, ten opis ustaleń sądów krajowych podkreśla jedno stwierdzenie Sądu Najwyższego, jako że ten ostatni nie poczynił innych obserwacji (por. paragrafy 38-40 wyroku). Takie przedstawienie stanowiska Sądu Najwyższego jest wybiórcze, a zatem wprowadza w błąd. Należy sobie także uświadomić, że Sąd Najwyższy jest jedynie sądem kasacyjnym. Jako taki może albo przyjąć albo odrzucić ustalenia Sądu Apelacyjnego. W niniejszej sprawie wcześniejsze ustalenia zostały przyjęte. Jednakże przez powyższe przeinaczenie uzasadnione ustalenia Sądu Apelacyjnego wydają się być nieistotne. A to właśnie w wyroku Sądu Apelacyjnego, a nie Sądu Najwyższego, powinno szukać się odpowiedzi na pytanie o kwalifikację prawną czynów skarżącego.

4Rozumowanie przedstawione w paragrafie 179 wyroku wskazuje na to, że w celu spełnienia wymogów testu Trybunału, sądy narodowe powinny jednoznacznie rozszerzyć rolę („szczególnych obowiązków”) litewskich partyzantów jako „reprezentantów” narodu litewskiego. Zdaniem większości, w celu spełnienia tego testu, powinien zostać przedstawiony „szerszy historyczny i faktyczny opis”. Innymi słowy w celu ustalenia braku naruszenia Konwencji, większość byłaby usatysfakcjonowana, gdyby litewskie sądy wyraźnie wyjaśniły „co wiązało się z pojęciem »reprezentanci«”.

Tak jakby nie było to zrozumiałe samo przez się. Gdy (tak jak stwierdzono to w, inter alia, paragrafie 62 wyroku) ruch partyzancki (wraz z jego zwolennikami) obejmował dziesiątki tysięcy młodych mężczyzn, z których 20 000 zostało zabitych oraz gdy ogólna liczba tych, którzy zostali deportowani, uwięzieni, zastrzeleni lub zostali poddani śmiertelnym torturom wyrażana jest w sześciocyfrowych liczbach (które, w świetle nowych dowodów, tylko wzrastają), a wszystko to w liczącym trzy miliony ludzi narodzie, jakie wyjaśnienie byłoby wystarczające, by przekonać większość, że partyzanci byli „reprezentantami narodu”? Większość pozostawiła to pytanie otwarte. Zastanawiam się, czy pytanie to samo przez się może dostarczyć odpowiedzi.

Sądy muszą być precyzyjne i jednoznaczne, gdy opisują i oceniają czyny oskarżonego. Czy powinny być tak samo jednoznaczne, gdy opisują historię narodu? Nie sądzę. Trybunał ten jest sam w sobie czasem bardzo lakoniczny, gdy dochodzi do opisywania faktów historycznych, z lepszym lub gorszym skutkiem. W końcu proces nie jest seminarium uniwersyteckim z historii, a wyrok nie jest encyklopedią.

W niniejszej sprawie Trybunał miał do czynienia z faktami oczywistymi. Oczywistym jest, że okupowany naród litewski nie przyjął okupacji radośnie, z szeroko otwartymi ramionami. Oczywistym jest, że represje reżimu okupacyjnego wobec narodu litewskiego miały skalę masową. Oczywistym jest, że ruch oporu przeciwko okupacji miał zasięg narodowy. Oczywistym jest, że partyzanci stali na czele tego ruchu. Oczywistym jest, że co najmniej dopóki ruch oporu nie został stłumiony, partyzanci cieszyli się dużym poparciem mieszkańców. Jest oczywistym, że ich główny cel – niepodległa Litwa – był także głównym celem narodu litewskiego. I oczywistym jest, że pełniąc funkcję obrońców niepodległości, mimo że szanse powodzenia w tym czasie były nierealne, ruch partyzancki reprezentował ciało i ducha litewskiego narodu. Dlatego też partyzanci byli szczególną i znaczącą częścią narodu.

Czy sądy narodowe powiedziały to wyraźnie? Czy miałoby to jakiś sens w społeczeństwie, w którym rozstrzygana była sprawa karna przeciwko skarżącemu?

Jestem zdania, że jakiekolwiek wyjaśnienie byłoby zbędne. Fakty te są znane każdemu uczniowi w tym społeczeństwie. Co prawda niekoniecznie są znane w Strasburgu, lecz w tym wypadku jest to problem Strasburga.

Od kiedy Trybunał ten wymaga, żeby sąd krajowy, który wydaje swój wyrok w konkretnym społeczeństwie dla członków tego społeczeństwa, musiał wyraźnie przedstawić “szersze wyjaśnienie co do historii i faktów” w odniesieniu do faktów, które są oczywiste dla tego społeczeństwa? Pytanie to jest nawet bardziej zasadne w związku z faktami historycznymi, które stały się powodem długotrwałej traumy narodowej. Dotychczas zasada, że nie jest wymagane udowadnianie faktów oczywistych, nie została zakwestionowana przez Trybunał. Jak to jest, że sed quid in infernos dicit stało się teraz metodologią interpretacji Konwencji, a tym samym częścią orzecznictwa Trybunału?

5Nawet jeśli, fakty są następujące. Wyczerpujące dane statystyczne zostały przedstawione przez pozwany rząd, a także znajdują odzwierciedlenie w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, cytowanego przez ten Trybunał. Ocena istoty roli partyzantów także. Nawet większość, która nie uznała za ustalone, że partyzanci rzeczywiście “reprezentowali” naród litewski nie zakwestionowała stwierdzenia Sądu Najwyższego, że „miał miejsce na Litwie narodowy zbrojny ruch oporu – wojna partyzancka - przeciwko okupującemu reżimowi radzieckiemu. Jeśli miała miejsce „wojna partyzancka”, to co nie zostało ustalone?

Jeśli ktoś chciałby uzyskać bardziej szczegółowy opis i analizy tego, co działo się na Litwie (a także w innych krajach bałtyckich) w latach 40-tych i 50-tych XX wieku oraz tego, jaki był w rzeczywistości charakter partyzanckiej “reprezentacji” narodu litewskiego, to nie do sądów krajowych (czy międzynarodowych) należy przeprowadzanie odpowiednich studiów.

6Wątpliwie i sztucznie założono, że sądy krajowe będąc raczej zwięzłymi co do tego “jak” partyzanci “reprezentowali” naród litewski, nie były w stanie udowodnić, że partyzanci “reprezentowali” naród litewski, na czym oparto całą linię argumentacji prowadzącą do naruszenia Konwencji.

To jest po prostu nieprzekonujące.

7Niemniej ważne jest, że metodologia zastosowana w niniejszej sprawie niesie za sobą ryzyko, że może zostać zastosowana także w przyszłych sprawach. Jest to ostrzeżenie dla sądów krajowych i pozwanych rządów, jako że jest to sprawa rozstrzygana przez Wielką Izbę, a zatem jest ona precedensowa.

8Sądy zajmują się prawem bez kontaktu ze światem. Lecz nie tylko to jest ważne. Ważniejsze jest, że zajmują się sprawiedliwością ludzką. Bez wątpienia, musi to być sprawiedliwość zgodna z prawem. Lecz gdy szuka się sprawiedliwości zgodnej z prawem, należy dotrzeć do sedna sprawy, a nie skupiać się na drobiazgach, które stają się decydujące, nawet jeśli wyraźnie takimi nie są. Jest to dokładnie to, co zdarzyło się w paragrafie 179 wyroku – a tym samym i w całej sprawie.

9Mniej więcej w tym samym czasie, w którym skarżący był zajęty przeprowadzaniem operacji przeciwko partyzantom, ktoś dotarł do sedna sprawy. Archibald MacLeish, wspaniały poeta i bibliotekarz Kongresu, napisał w swoim wierszu “The Young Dead Soldiers Do Not Speak”:

“Martwi młodzi żołnierze nie przemawiają.

Niemniej są słyszalni w ciszy domów: kto ich nie słyszał?

Mają swoją ciszę, która przemawia za nich nocą i gdy bije zegar

Mówią: Jesteśmy młodzi. Umarliśmy. Pamiętaj o nas.

Mówią: Zrobiliśmy, co mogliśmy, lecz dopóki nie jest to dokończone, dopóty nie jest zrobione.

Mówią: Oddaliśmy swoje życie, lecz dopóki nie jest to dokończone, nikt nie może wiedzieć, za co je oddaliśmy.

Mówią: Nasza śmierć nie jest nasza: jest wasza, będzie tym, czym wy sprawicie, że będzie.

Mówią: Nie możemy powiedzieć, czy nasze życie i nasza śmierć była dla pokoju lub nadziei lub po nic, to wy musicie to powiedzieć.

Zostawiamy wam naszą śmierć. Nadajcie jej znaczenie.

Byliśmy młodzi, mówią. Umarliśmy; pamiętaj o nas”.

10To brzmi jak przykazanie. Dla sądów także. Dla tego Trybunału, biorąc pod uwagę jego znaczenie jako „sumienia Europy”, szczególnie.

Dlatego że to ten Trybunał został powołany do nadania znaczenia – w końcu – ich śmierci.

A jednak – jakie znaczenie nadaliśmy ich śmierci poprzez ten żałosny wyrok?

„Reszta jest milczeniem”.

[1]. Akta skarżącego wskazują na datę 15 września 1952 roku.

[2] Podczas rozprawy dnia 4 czerwca 2014 roku pełnomocnik Rządu potwierdził, że jedno z zapytań dotyczyło skazania V. Vasiliauskasa za ludobójstwo w innej sprawie.

Dnia 13 czerwca 2014 roku Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy skazanie skarżącego za ludobójstwo (ostatnią informację uzyskano z portalu informacyjnego <http://kauno.diena.lt/naujienos/kriminalai/nusikaltimai/apeliacinis-teismas-buves-sovietu-saugumietis-genocido-byloje-nuteistas-pagristai-634498>).

[3]. Informacje uzyskane z następującej witryny ONZ : < https://treaties.un.org/home.aspx >. W swoich obserwacjach Rząd Rosyjski twierdzi, że Konwencja o ludobójstwie była ratyfikowana przez ZSRR w dniu 18 marca 1953 roku i weszła w życie na terytorium ZSRR w dniu 1 sierpnia 1954 roku.

[4]. Raporty MTS 1951, s. 23.

[5]. 36 International Law Reports (“ILR”), 1968, ss. 5-344.

[6]. Pieter Drost, The Crime of State, Book II, Genocide, Sythoff, Leyden, 1959, s. 85.

[7]. 2 Sesje Wykonawcze Komitetu Relacji Zagranicznych Senatu, Serie Historyczne 370 (1976), w W.A. Schabas, Genocide in International Law: The Crime of Crimes, Cambridge University Press 2000, s. 238, jak w orzeczeniu Izby Odwoławczej MTKJ z 19 kwietnia 2004 roku w sprawie Krstic, § 10.

[8]. Projekt Kodeksu Zbrodni Przeciwko Pokojowi i Bezpieczeństwu Ludzkości (komenatrz), Raport KPM z prac czterdziestej ósmej sesji 1996, NZ Dok. A/51/10 (1996).

[9] Raport Komisji ekspertów, UN Doc. S/1994/674.

[10]. Sprawa Barbie, Francuski Sąd Kasacyjny (Izba Karna), 20 grudnia 1985 roku, 78 ILR 125.

[11]. http://www.komisija.lt. Komisja została powołana dekretem prezydenta z dnia 7 września 1998 roku. Dzisiaj tworzą ją znani historycy, prawnicy i osoby publiczne z Francji, Niemiec, Węgier, Izraela, Litwy, Federacji Rosyjskiej, Zjednoczonego Królestwa i Stanów Zjednoczonych. Wzięto pod uwagę, że z powodu represyjnej spuścizny rządów radzieckich, bolesne problemy przeszłości, takie jak Holokaust i inne kwestie, nigdy nie zostały poddane dyskusji publicznej. Uznano również, że dla dobra przyszłych generacji takie kwestie historyczne muszą zostać poruszone, zbadane i omówione zgodnie z zaakceptowanymi standardami międzynarodowymi.

[12]. Na przykład Stany Zjednoczone Ameryki przeciwko Alstoetter et al (“Proces Sądowy”), Law Reports of Trials of War Criminals (“LRTWC”), Komisja Narodów Zjednoczonych do spraw Zbrodni Wojennych (“UNWCC”), 1948; Stany Zjednoczone Ameryki przeciwko Otto Ohlendorf et al (“Proces Einsatzgruppen”), LRTWC, UNWCC, 1948; Stany Zjednoczone Ameryki przeciwko Greifelt et al, LRTWC, UNWCC, 1948.

[13]. Polska przeciwko Hoess, LRTWC, UNWCC, 1948; Polska przeciwko Greiser, LRTWC, UNWCC, 1948.

[14]. R. Lemkin, Axis Rule in Occupied Europe, Analysis of Government, Proposals for Redress, Waszyngton, 1944, s. 91.

[15]. Na przykład B. Van Schaack, “The Crime of Political Genocide: Repairing the Genocide Conventionʾs Blind Spot”, 106 Yale Law Journal, 1997, s. 2262.

[16]. Na przykład W.A. Schabas, Genocide in International Law: The Crime of Crimes, Cambridge University Press 2000, d. 134.

[17]. Na przykład B. Van Schaack, (1997), op.cit., s. 2268.

[18]. G. A. Finch, “Editorial Comment: The Genocide Convention”, 43 American Journal of International Law, 1949, s. 734; Report of the Committee on International Law of the Bar of the City of New York, ss. 5-6 (“grupy wyłączone są jedynymi, które w chwili obecnej są poddawane eksterminacji lub są w powszechnym niebezpieczeństwie eksterminacji…”) w J. L. Kunz, “The United Nations Conventions of Genocide”, 43 American Journal of International Law, 1949, s. 743 i P. N. Drost (1959), op. cit., s. 123.

[19]. B. Van Schaack (1997), op. cit., s. 2268; J. Cooper, Raphael Lemkin and the Struggle for the Genocide Convention, Houndmills, Basingstoke, Palgrave MacMillan, 2008, s. 154.

[20] Faktycznie Trybunał użył opisowego, nie prawnego, terminu, jako że Łotwa nie jest państwem – sukcesorem ZSRR biorąc pod uwagę, że jej międzynarodowa osobowość prawna nie została naruszona z uwagi na nielegalne użycie siły. IZ.

[21]. Norman Davis, Europe: A History (London, Pimlico, 1997), 960.